Dikke enkels op latere leeftijd: waar komt het door en wanneer moet u opletten?

Uw schoenen zitten aan het einde van de middag opeens strakker. De rand van uw sokken blijft duidelijk in uw huid staan. Of uw enkels zijn ’s avonds zichtbaar dikker dan toen u opstond.

Dikke enkels en vocht in de benen komen veel voor op latere leeftijd. Vaak zit er extra vocht in de enkels of onderbenen. Dit wordt ook wel oedeem genoemd.

Zo’n vochtophoping kan een vrij onschuldige oorzaak hebben. Een warme dag, lang zitten of weinig bewegen kan al genoeg zijn om uw enkels tijdelijk dikker te maken. Maar opgezette enkels kunnen ook samenhangen met minder goed werkende aderen, medicijnen of een aandoening van bijvoorbeeld het hart of de nieren.

Let daarom vooral op wanneer de zwelling ontstaat, of één of beide benen dik zijn en of u andere klachten heeft. Dat geeft vaak belangrijke aanwijzingen over wat er aan de hand kan zijn.

Wat zijn dikke enkels precies?

Uw lichaam bestaat voor een groot deel uit vocht. Dit vocht bevindt zich onder andere in het bloed en tussen de lichaamscellen. Normaal gesproken houden uw bloedvaten en lymfevaten de hoeveelheid vocht in balans.

Soms blijft er meer vocht achter in het weefsel dan wordt afgevoerd. Vooral in de voeten, enkels en onderbenen valt dit snel op. Door de zwaartekracht verzamelt vocht zich namelijk gemakkelijk in de laagste delen van het lichaam.

U kunt vochtophoping herkennen aan één of meer van deze signalen:

• uw enkels zijn dikker dan normaal;
• uw sokken laten een duidelijke afdruk achter;
• uw schoenen zitten strakker;
• uw voeten of onderbenen zijn opgezet;
• uw benen voelen zwaar of gespannen;
• de huid staat strak of glanzend;
• de zwelling wordt in de loop van de dag erger.

Soms blijft er na het indrukken van de huid met een vinger tijdelijk een kuiltje achter. Dat kan passen bij een vorm van oedeem.

Waarom komen dikke enkels vaker voor op latere leeftijd?

Een belangrijke factor is de bloedsomloop in de benen. Bloed dat naar uw voeten en benen stroomt, moet daarna weer omhoog richting het hart.

Uw kuitspieren helpen daarbij. Iedere keer dat u loopt, spannen deze spieren aan. Ze werken als een soort pomp en ondersteunen de terugstroom van bloed. Kleine klepjes in de aderen helpen voorkomen dat het bloed weer naar beneden zakt.

Met het ouder worden kunnen deze aderen en klepjes minder goed gaan werken. Zit u daarnaast veel, loopt u minder of staat u lange tijd achter elkaar, dan worden de kuitspieren minder gebruikt. Vocht kan zich daardoor gemakkelijker rond de enkels verzamelen.

Dat verklaart waarom sommige mensen ’s ochtends nauwelijks last hebben, terwijl hun enkels aan het einde van de middag duidelijk dikker zijn.

8 mogelijke oorzaken van dikke enkels en vocht in de benen

1. Lang zitten of staan

Een lange autorit, een middag in een stoel, een verjaardag waarbij u veel zit of juist een dag waarop u lang staat: het kan allemaal invloed hebben op uw enkels.

Wanneer u langere tijd nauwelijks beweegt, gebruiken uw kuitspieren hun pompfunctie minder. Het bloed wordt daardoor minder krachtig vanuit de benen terug naar boven geholpen en vocht kan zich rond de voeten en enkels ophopen.

Vaak zijn dan beide enkels wat dikker. De zwelling neemt meestal af nadat u heeft gelopen, geslapen of een tijdje met uw benen omhoog heeft gezeten.

Regelmatig even opstaan kan al helpen. Een paar minuten door het huis lopen is beter dan uren achter elkaar blijven zitten. Meer ideeën vindt u in ons artikel over bewegen voor ouderen en eenvoudige manieren om thuis actief te blijven.

2. De aderen in uw benen werken minder goed

Een veelvoorkomende oorzaak van langdurig dikke enkels is dat de aderen het bloed minder goed terug naar het hart voeren.

In gezonde beenaderen zitten klepjes die ervoor zorgen dat het bloed de juiste kant op stroomt. Werken deze klepjes minder goed, dan kan een deel van het bloed terugzakken. De druk in de aderen neemt toe en vocht kan vanuit de bloedvaten in het omliggende weefsel terechtkomen.

De klachten beginnen soms rond de enkels en worden later ook hoger in de onderbenen zichtbaar. U kunt daarnaast last hebben van:

• zware of vermoeide benen;
• een gespannen gevoel;
• spataderen;
• jeuk;
• verkleuring van de huid;
• eczeem aan de onderbenen;
• wondjes die langzaam genezen.

De klachten zijn vaak het duidelijkst aan het einde van de dag en na lang zitten of staan.

3. Warm weer kan opgezette enkels verergeren

Veel mensen herkennen het tijdens warme zomerdagen: schoenen zitten opeens strakker en de enkels worden dikker.

Bij warmte verwijden de bloedvaten zich. Dat helpt uw lichaam om warmte kwijt te raken, maar kan er tegelijkertijd voor zorgen dat vocht gemakkelijker vanuit kleine bloedvaten in het omliggende weefsel terechtkomt.

Beweegt u op warme dagen bovendien minder, dan kan het effect sterker worden. Heeft u alleen bij warmte lichte zwelling aan beide enkels en verdwijnt deze weer bij afkoeling, bewegen of rust, dan is dat meestal minder verontrustend.

Warmte vraagt op latere leeftijd wel extra aandacht. Lees ook onze praktische tips over hitte in huis en veilig omgaan met warm weer.

4. Medicijnen kunnen dikke enkels veroorzaken

Dikke enkels kunnen een bijwerking van medicijnen zijn. Een bekend voorbeeld is amlodipine, een medicijn tegen hoge bloeddruk en bepaalde hartklachten. Daarbij kunnen opgezwollen enkels en voeten ontstaan doordat bloedvaten wijder worden.

Ook andere medicijnen kunnen invloed hebben op de vochtbalans. Merkt u dat uw enkels dikker zijn geworden nadat u met een nieuw medicijn bent begonnen of nadat de dosering is veranderd? Bespreek dit dan met uw huisarts of apotheker.

Stop nooit zelf met voorgeschreven medicijnen. Sommige middelen mogen niet plotseling worden gestopt. Gebruikt u meerdere medicijnen of twijfelt u over bijwerkingen? Dan kan het verstandig zijn uw totale medicijngebruik te laten bekijken. Lees hierover meer bij medicatiebeoordeling bij ouderen.

5. Minder bewegen

Beweging doet meer dan uw conditie op peil houden. Bij iedere stap gebruikt u de kuitspieren. Die drukken tegen de aderen en ondersteunen zo de terugstroom van bloed vanuit de benen naar het hart.

Daarom kan regelmatig bewegen helpen als vochtophoping samenhangt met weinig beweging of minder goed werkende beenaderen. Denk bijvoorbeeld aan:

• wandelen;
• rustig fietsen;
• ieder uur even opstaan;
• een paar keer rustig op uw tenen en hakken gaan staan;
• zittend uw voeten naar u toe en weer van u af bewegen.

Kunt u niet gemakkelijk lopen of lang staan? Ook zittend kunt u uw enkels en benen in beweging houden. Bekijk bijvoorbeeld onze balans- en krachtoefeningen die u thuis kunt doen. Kies altijd oefeningen die veilig en passend voor u zijn.

6. Hartfalen kan vocht in de benen veroorzaken

Dikke enkels betekenen beslist niet automatisch dat er iets mis is met uw hart. Toch is het goed om deze mogelijke oorzaak te kennen.

Bij hartfalen pompt het hart het bloed minder goed door het lichaam. Daardoor kan vocht zich ophopen, onder andere in de voeten, enkels, benen, buik en soms de longen.

Dikke enkels door hartfalen gaan vaak samen met andere klachten, zoals:

• sneller buiten adem zijn;
• kortademigheid bij inspanning;
• sneller moe worden;
• snel aankomen in gewicht door vocht;
• benauwd zijn wanneer u plat ligt;
• ’s nachts vaker moeten plassen;
• dikke voeten, enkels of onderbenen.

Heeft u dikke enkels én wordt u duidelijk sneller benauwd of moe dan normaal? Neem dan dezelfde dag contact op met uw huisarts of huisartsen-spoedpost.

Heeft u al hartfalen, verander dan niet zelf hoeveel u drinkt of hoeveel plasmiddelen u gebruikt. Volg het advies van uw arts of hartfalenverpleegkundige.

7. De nieren of lever kunnen een rol spelen

Uw nieren regelen onder andere hoeveel vocht en zout uw lichaam vasthoudt en hoeveel via de urine wordt afgevoerd. Wanneer de nieren minder goed werken, kan de vochtbalans verstoord raken. Ook bepaalde leveraandoeningen kunnen vochtophoping veroorzaken.

Aan dikke enkels alleen kunt u niet zien of uw nieren, lever of hart de oorzaak zijn. Heeft u regelmatig of langdurig last van vocht in uw benen zonder duidelijke verklaring, laat de oorzaak dan beoordelen door uw huisarts.

8. Een probleem met de lymfevaten

Ook het lymfestelsel helpt vocht uit het lichaam af te voeren. Wanneer lymfevocht onvoldoende wordt afgevoerd, kan een arm of been dikker worden. Dit heet lymfoedeem.

Lymfoedeem kan verschillende oorzaken hebben. Het kan bijvoorbeeld ontstaan na een operatie of behandeling waarbij lymfeklieren zijn beschadigd of verwijderd. Dit vraagt om een andere aanpak dan tijdelijk vocht vasthouden na lang zitten.

Eén dikke enkel of twee dikke enkels: maakt dat verschil?

Ja. Of één of beide enkels dik zijn en hoe snel de zwelling ontstaat, kan aanwijzingen geven over de mogelijke oorzaak.

Deze tabel helpt bij het herkennen van patronen. Aan de zwelling zelf kunt u de oorzaak niet met zekerheid vaststellen.

Wanneer kan een dik been wijzen op trombose?

Een been dat plotseling dik wordt, verdient extra aandacht. Bij een trombosebeen zit een bloedprop in een ader van het been, waardoor het bloed niet goed kan terugstromen.

U kunt merken dat één kuit of been:

• plotseling dikker wordt;
• pijnlijk is;
• warmer aanvoelt;
• strak of glanzend staat;
• roder of donkerder is dan normaal.

Heeft u deze klachten? Bel direct uw huisarts of de huisartsen-spoedpost.

Wordt u daarnaast plotseling benauwd, gaat u sneller ademen of doet ademhalen pijn? Zoek dan direct medische hulp. Wacht niet af of de klachten vanzelf verdwijnen.

Wat zegt een kuiltje na het indrukken van de huid?

Bij vochtophoping kunt u soms een paar seconden met een vinger tegen uw scheenbeen of enkel drukken. Blijft er daarna tijdelijk een kuiltje zichtbaar, dan kan dat passen bij oedeem.

Zo’n kuiltje is geen diagnose. Niet iedere vorm van oedeem geeft dit verschijnsel en u kunt er niet aan zien waardoor de zwelling wordt veroorzaakt.

Wat kunt u zelf doen bij dikke enkels?

Heeft u lichte klachten aan beide benen en geen alarmsignalen? Dan kunnen een paar eenvoudige gewoontes helpen, zeker wanneer lang zitten, staan of weinig bewegen een rol speelt.

Kom regelmatig in beweging

Probeer niet uren achter elkaar in dezelfde houding te zitten. Sta bijvoorbeeld ieder uur even op. Loop naar de keuken, maak een rondje door de woning of ga kort naar buiten.

U hoeft niet meteen een lange wandeling te maken. Meerdere korte beweegmomenten verspreid over de dag zijn ook waardevol.

Gebruik uw kuitspieren

Ga, als dit veilig kan, staan met een stevige stoel of het aanrecht binnen handbereik. Kom rustig omhoog op uw tenen en laat uw hielen daarna weer zakken.

Kunt u niet veilig staan? Beweeg dan zittend uw voeten afwisselend richting uw schenen en weer naar voren.

Leg uw benen wat hoger

Bij vocht door minder goed werkende aderen kan het helpen om tijdens het zitten de benen hoger te leggen. Ondersteun daarbij niet alleen uw voeten, maar ook uw onderbenen, bijvoorbeeld met een voetenbank of kussen.

Kies schoenen en sokken die niet knellen

Opgezette voeten hebben meer ruimte nodig. Schoenen die strak om de voet of enkel zitten kunnen gaan drukken of schuren. Kies schoenen die goed passen, voldoende steun geven en nergens hard knellen.

Ook zeer strakke sokranden kunnen vervelend zijn wanneer uw benen gemakkelijk opzetten.

Helpt minder zout eten bij vocht vasthouden?

Veel zout kan ervoor zorgen dat het lichaam meer vocht vasthoudt. Minder zout gebruiken kan daarom in sommige situaties verstandig zijn. Dat betekent niet dat iedereen met dikke enkels meteen een streng zoutarm dieet nodig heeft.

Heeft u hartfalen, een nierziekte of gebruikt u medicijnen waarvoor speciale voedingsadviezen gelden? Volg dan het advies van uw arts of diëtist.

Gebruik ook niet zonder overleg dieetzout of mineraalzout als alternatief. Daar kan veel kalium in zitten en dat is niet voor iedereen veilig.

Moet u minder drinken als u vocht vasthoudt?

Nee, niet op eigen initiatief. De hoeveelheid vocht die u nodig heeft hangt af van de oorzaak van de zwelling, uw gezondheid en uw medicijnen.

Bij sommige mensen met hartfalen kan een vochtbeperking nodig zijn, maar dat gebeurt onder begeleiding van een arts. Zelf veel minder gaan drinken kan juist tot uitdroging leiden.

Helpen plasmiddelen tegen dikke enkels?

Plasmiddelen zorgen ervoor dat de nieren meer zout en vocht uitscheiden. Ze worden bij verschillende medische oorzaken van vochtophoping gebruikt.

Plasmiddelen zijn echter niet voor iedere vorm van dikke enkels de oplossing. Bij vocht door minder goed werkende beenaderen behandelen ze bijvoorbeeld niet de onderliggende oorzaak.

Gebruik daarom nooit op eigen initiatief extra plasmiddelen. Plasmedicatie kan bovendien invloed hebben op bloeddruk en duizeligheid. Meer hierover leest u in ons overzicht van medicijngroepen die het valrisico kunnen verhogen.

Helpen steunkousen bij dikke enkels?

Steunkousen kunnen bij bepaalde problemen met de aderen en bij sommige andere oorzaken van vochtophoping helpen. Ze oefenen druk uit op het been en ondersteunen de afvoer van vocht.

Toch is het niet verstandig om bij iedere dikke enkel zomaar sterke medische steunkousen aan te schaffen. Eerst moet duidelijk zijn waardoor uw benen dik worden. Bij veel vocht kan bijvoorbeeld eerst zwachtelen nodig zijn.

Therapeutische elastische kousen zijn bovendien iets anders dan lichte steunkousen uit de winkel. Laat bij aanhoudende klachten daarom eerst beoordelen wat er speelt.

Veranderingen aan de huid verdienen aandacht

Langdurig vocht in de onderbenen kan gevolgen hebben voor de huid. Let bijvoorbeeld op:

• roodbruine of donkere verkleuring;
• droge of schilferige huid;
• jeuk of eczeem;
• harde plekken;
• een kwetsbare huid;
• wondjes die moeilijk genezen.

Heeft u een wondje aan het onderbeen dat na ongeveer een week nog niet geneest? Maak dan een afspraak met uw huisarts.

Goed passende schoenen zijn extra belangrijk wanneer uw voeten regelmatig opzetten. Een gezwollen voet kan sneller tegen een schoen schuren, waardoor blaren of kleine wondjes kunnen ontstaan.

Wanneer moet u met dikke enkels naar de huisarts?

Een lichte zwelling aan beide enkels na een warme dag of lang zitten is iets anders dan een been dat plotseling dik, warm en pijnlijk wordt. Gebruik dit overzicht als praktische leidraad.

Bel direct uw huisarts of huisartsen-spoedpost wanneer:

• één kuit of been plotseling dik, warm en pijnlijk wordt;
• het been duidelijk roder of donkerder wordt;
• u tegelijkertijd sneller ademt of ademhalen pijn doet;
• u plotseling benauwd wordt.

Neem dezelfde dag contact op wanneer:

• u dikke enkels of benen heeft en duidelijk sneller buiten adem bent;
• u ongewoon snel moe bent in combinatie met de zwelling;
• uw onderbeen rood of pijnlijk wordt;
• de zwelling plotseling duidelijk toeneemt.

Maak een gewone afspraak wanneer:

• de dikke enkels steeds terugkomen zonder duidelijke reden;
• de zwelling dagenlang blijft bestaan;
• u veranderingen aan de huid krijgt;
• een wondje aan uw been niet goed geneest;
• de klachten begonnen na een verandering van medicijnen;
• u door de klachten minder goed kunt bewegen.

Twijfelt u? Bel dan uw huisarts voor advies.

Wat kunt u beter niet zelf doen?

De juiste aanpak verschilt per oorzaak. Doe daarom liever niet zonder overleg het volgende:

• stop niet zelf met voorgeschreven medicijnen;
• neem niet zelf extra plasmiddelen;
• ga niet bewust veel minder drinken;
• koop niet direct de sterkste medische steunkousen;
• masseer een plotseling dik, warm en pijnlijk been niet stevig;
• wacht niet dagen af bij mogelijke tekenen van trombose.

Bij terugkerende of duidelijke zwelling is de belangrijkste eerste stap om te achterhalen waar het vocht vandaan komt.

Checklist: wat kunt u zelf in de gaten houden?

Heeft u regelmatig vocht in uw enkels of onderbenen? Let dan een paar dagen bewust op de volgende punten. Deze informatie kan uw huisarts helpen bij de beoordeling.

• Zijn één of beide enkels dik?
• Is de zwelling ’s morgens minder dan ’s avonds?
• Wordt het erger na lang zitten of staan?
• Wordt het minder nadat u heeft bewogen?
• Wordt het minder als u de benen omhoog legt?
• Zijn uw enkels vooral bij warm weer dik?
• Is één been warm, rood of pijnlijk?
• Bent u sneller benauwd dan normaal?
• Bent u in korte tijd duidelijk aangekomen in gewicht?
• Bent u onlangs met nieuwe medicijnen begonnen?
• Heeft u spataderen of veranderingen aan de huid?
• Heeft u een wondje dat niet goed geneest?

Tot slot

Dikke enkels zijn op latere leeftijd niet ongewoon. Zeker na een warme dag, weinig beweging of lang zitten kan tijdelijk wat extra vocht rond de enkels ontstaan.

Toch is het verstandig om terugkerende of aanhoudende zwelling niet simpelweg af te doen als iets dat “bij de leeftijd hoort”. Minder goed werkende beenaderen zijn een veelvoorkomende oorzaak, maar ook medicijnen en aandoeningen van bijvoorbeeld het hart of de nieren kunnen een rol spelen.

Let vooral op bijkomende signalen. Lichte zwelling aan beide enkels aan het einde van de dag vraagt om een andere reactie dan één been dat plotseling dik, warm en pijnlijk wordt.

Regelmatig bewegen, lange perioden van stilzitten onderbreken en uw kuitspieren gebruiken ondersteunen de bloedsomloop in uw benen. Blijven de klachten terugkomen of vertrouwt u het niet? Laat dan beoordelen waar de zwelling vandaan komt.