Medicatiebeoordeling bij ouderen: zijn al uw medicijnen nog nodig?

Een tablet voor de bloeddruk. Medicijnen voor het hart. Iets tegen maagklachten. Misschien een slaapmiddel, pijnstiller of bloedverdunner. In de loop van de jaren kan het aantal medicijnen ongemerkt behoorlijk oplopen.

Dat hoeft geen probleem te zijn. Veel medicijnen zijn belangrijk en soms zelfs onmisbaar. Maar uw lichaam verandert wanneer u ouder wordt. Ook uw gezondheid en dagelijkse leven veranderen. Een medicijn dat jaren geleden een goede keuze was, hoeft daarom niet automatisch de beste keuze voor vandaag te zijn.

Daarom kan het verstandig zijn om uw medicijngebruik af en toe als geheel te laten bekijken. Bij een uitgebreide medicatiebeoordeling kijken u, uw apotheker en uw huisarts samen naar alle medicijnen die u gebruikt. Niet met als doel om zo veel mogelijk medicijnen te schrappen, maar om te beoordelen of uw behandeling nog zo goed, veilig en praktisch mogelijk bij u past.


 

Wat is een medicatiebeoordeling?

Een medicatiebeoordeling is een uitgebreide controle van uw totale medicijngebruik.

De apotheker kijkt daarbij niet alleen naar de afzonderlijke medicijnen. Er wordt juist gekeken naar de combinatie:

• Welke medicijnen gebruikt u?
• Waarom gebruikt u ze?
• Helpen ze nog voldoende?
• Passen de doseringen nog bij u?
• Gaan de verschillende medicijnen goed samen?
• Heeft u last van bijwerkingen?
• Zijn er medicijnen die misschien niet meer nodig zijn?
• Ontbreekt er juist een behandeling?
• Lukt het u om alles op de juiste momenten in te nemen?
• Wat vindt u zelf belangrijk in uw behandeling?

Uw persoonlijke situatie telt dus mee. Misschien vindt u het vooral belangrijk om minder duizelig te zijn. Misschien wilt u overdag alerter zijn, minder pijn hebben of hoeft u liever niet vier keer per dag aan medicijnen te denken.

Een medicatiebeoordeling gaat daardoor niet alleen over pillen, maar vooral over wat de behandeling voor uw dagelijkse leven betekent.
 

Een medicatiebeoordeling is meer dan een snelle medicijncontrole

Niet ieder gesprek over medicijnen is automatisch een medicatiebeoordeling.

U kunt altijd met uw huisarts of apotheker bespreken dat u bijwerkingen heeft, vragen heeft of moeite heeft met het innemen van medicijnen. De apotheker kan uw medicijngebruik ook op andere manieren controleren.

Een formele medicatiebeoordeling is uitgebreider. Daarbij worden uw medicatie, aandoeningen, onderzoeksgegevens, ervaringen en persoonlijke wensen gezamenlijk bekeken. Apotheker en huisarts maken vervolgens samen een behandelplan en bespreken dit met u.

Dat verschil is belangrijk. U hoeft dus niet te wachten totdat u in aanmerking komt voor een uitgebreide medicatiebeoordeling wanneer u nu al vragen of klachten heeft.
 

Waarom medicijnen op latere leeftijd opnieuw bekijken?

Uw lichaam verwerkt medicijnen niet uw hele leven op precies dezelfde manier.

Bij het ouder worden kan uw lichaam gevoeliger reageren op bepaalde medicijnen. Ook kunnen bijvoorbeeld de nieren minder goed gaan werken. Sommige medicijnen blijven daardoor langer in het lichaam of moeten mogelijk anders worden gedoseerd.

Daarnaast komen er in de loop van de tijd soms nieuwe medicijnen bij. Het ene middel is ooit begonnen door de huisarts, een ander door een specialist en misschien koopt u zelf ook pijnstillers, vitamines of andere middelen.

Juist het totaalplaatje kan dan belangrijk worden.
 

Een medicijn dat ooit nodig was, hoeft niet altijd nodig te blijven

Sommige medicijnen worden jarenlang gebruikt. Dat kan terecht zijn. Toch is het verstandig om af en toe opnieuw te beoordelen waarom u een medicijn gebruikt en of de voordelen nog steeds opwegen tegen de mogelijke nadelen.

De Nederlandse richtlijnen voor medicijngebruik bij ouderen besteden daarom nadrukkelijk aandacht aan het verantwoord minderen en stoppen van geneesmiddelen wanneer dit beter past bij de patiënt. Stoppen blijft altijd maatwerk.

Stop daarom nooit op eigen initiatief met voorgeschreven medicijnen. Sommige medicijnen moeten langzaam worden afgebouwd en bij andere medicijnen kan plotseling stoppen gevaarlijk zijn.
 

Wanneer kan een medicatiebeoordeling verstandig zijn?

Niet iedereen die meerdere medicijnen gebruikt heeft automatisch een uitgebreide medicatiebeoordeling nodig.

Een medicatiebeoordeling is vooral bedoeld wanneer meerdere geneesmiddelen en meerdere aandoeningen samengaan met factoren die iemand kwetsbaarder maken. Denk bijvoorbeeld aan problemen met lopen of evenwicht, geheugenproblemen, een verminderde nierfunctie of een recente ziekenhuisopname.

Uw apotheek kan u in bepaalde situaties zelf uitnodigen voor een gesprek. Thuisarts noemt bijvoorbeeld mensen van 75 jaar en ouder die tien of meer medicijnen gebruiken, in combinatie met andere factoren zoals meerdere aandoeningen of kwetsbaarheid.

Maar deze aantallen zijn geen reden om niets te doen wanneer u minder medicijnen gebruikt.

Heeft u vragen, bijwerkingen of twijfels over uw medicijnen? Dan kunt u altijd zelf contact opnemen met uw huisarts of apotheker.
 

Signalen om uw medicijnen eens te laten controleren

U hoeft niet eerst te weten welk medicijn mogelijk een probleem veroorzaakt. Juist daar kan uw huisarts of apotheker bij helpen.

Deze situaties zijn een goede reden om uw medicijngebruik te bespreken:
 

Duizeligheid en vallen kunnen met medicijnen samenhangen

Duizeligheid wordt gemakkelijk gezien als iets dat nu eenmaal bij ouder worden hoort. Dat is niet verstandig.

Verschillende soorten medicijnen kunnen invloed hebben op uw bloeddruk, alertheid, evenwicht of reactievermogen. Denk bijvoorbeeld aan bepaalde slaap- en kalmeringsmiddelen, sterke pijnstillers, bloeddrukverlagers en sommige medicijnen die invloed hebben op de hersenen. De vernieuwde Nederlandse STOP-NL V2 besteedt bij het beoordelen van medicatie bij ouderen specifiek aandacht aan onder andere vallen en cognitieve achteruitgang.

Dat betekent niet dat zo'n medicijn verkeerd is. Het betekent wel dat de voordelen en nadelen opnieuw bekeken kunnen worden wanneer u bijvoorbeeld vaker duizelig bent of valt.

Heeft u hier last van? Bespreek dit dan concreet.

Zeg bijvoorbeeld:

"Sinds een paar maanden ben ik vooral 's ochtends duizelig wanneer ik opsta. Zou een van mijn medicijnen daar invloed op kunnen hebben?"

Dat geeft uw huisarts of apotheker veel meer informatie dan alleen zeggen dat u "niet lekker" bent.
 

Ook medicijnen zonder recept tellen mee

Bij het bespreken van medicijnen gaat het niet alleen om wat op recept staat.

Neem ook mee wat u zelf gebruikt, zoals:

• paracetamol of andere pijnstillers;
• ibuprofen, naproxen of diclofenac;
• vitamines;
• mineralen;
• kruidenmiddelen;
• voedingssupplementen;
• maagmiddelen;
• slaapmiddelen die u zelf heeft gekocht;
• crèmes of zalven met werkzame stoffen.

Ook deze middelen kunnen invloed hebben op voorgeschreven medicijnen.

Gebruik bovendien bij voorkeur één vaste apotheek voor uw medicijnen. Dat maakt het voor de apotheek makkelijker om overzicht te houden en combinaties te controleren.
 

Hoe verloopt een medicatiebeoordeling?

Een uitgebreide medicatiebeoordeling verloopt volgens een vaste werkwijze. De actuele uitleg van Apotheek.nl beschrijft zes stappen.
 

1. Uw gegevens en medicijnen worden verzameld

De apotheker maakt eerst een zo volledig mogelijk overzicht.

Daarbij kan worden gekeken naar:

• uw voorgeschreven medicijnen;
• andere middelen die u gebruikt;
• aandoeningen en allergieën;
• relevante onderzoeksuitslagen;
• nierfunctie;
• eerdere behandelingen;
• uw persoonlijke omstandigheden.

2. U bespreekt hoe het thuis werkelijk gaat

Daarna volgt het gesprek met u.

Dat is een belangrijk onderdeel, want een medicatielijst vertelt niet alles.

Misschien staat er dat u een tablet twee keer per dag moet innemen, maar vergeet u de tweede dosis regelmatig. Misschien neemt u een slaapmiddel niet iedere avond maar alleen wanneer u slecht slaapt. Of misschien bent u gestopt met een medicijn vanwege bijwerkingen zonder dat dit in het dossier is verwerkt.

Vertel daarom gewoon hoe u uw medicijnen werkelijk gebruikt.

Het gesprek is geen controle waarbij u een goed of fout antwoord kunt geven. Juist door eerlijk te vertellen wat wel en niet lukt, kan de behandeling beter bij u passen.
 

3. De apotheker beoordeelt het totaal

Vervolgens kijkt de apotheker zorgvuldig naar uw medicatie.

Daarbij wordt onder andere beoordeeld:

• of ieder medicijn nog een duidelijke reden heeft;
• of medicijnen voldoende werken;
• of er bijwerkingen of risico's zijn;
• of middelen elkaar beïnvloeden;
• of de dosering bij uw situatie past;
• of noodzakelijke controles plaatsvinden;
• of uw medicijnen passen bij uw persoonlijke wensen.

4. Apotheker en huisarts maken samen een plan

Wanneer er mogelijke verbeterpunten zijn, worden deze besproken met de huisarts.

Het kan bijvoorbeeld gaan om:

• een dosering aanpassen;
• een medicijn vervangen;
• langzaam minderen;
• een medicijn stoppen;
• een extra controle uitvoeren;
• het innameschema eenvoudiger maken;
• juist een behandeling toevoegen.

Het doel is niet om zo veel mogelijk te veranderen. Soms blijkt uit de beoordeling dat uw huidige medicatie precies goed is.
 

5. Het behandelplan wordt met u besproken

Een verandering hoort niet zomaar voor u besloten te worden.

Uw huisarts of apotheker bespreekt waarom een aanpassing wordt voorgesteld, wat de mogelijke voordelen en nadelen zijn en wat u zelf belangrijk vindt.

U beslist vervolgens samen over het vervolg.
 

6. Er wordt gecontroleerd hoe het gaat

Na een verandering kan controle nodig zijn.

Als een medicijn bijvoorbeeld wordt afgebouwd, moet worden bekeken of oude klachten terugkomen of nieuwe klachten ontstaan. Ook kan soms een bloeddrukmeting of bloedonderzoek nodig zijn.

Goede nazorg is daarom onderdeel van de beoordeling.
 

Betekent een medicatiebeoordeling dat u medicijnen moet stoppen?

Nee.

Dat is een veelvoorkomend misverstand.

Een medicatiebeoordeling is geen wedstrijd om het aantal pillen zo laag mogelijk te krijgen. Het doel is dat u de juiste medicijnen in de juiste dosering gebruikt en dat de behandeling past bij uw gezondheid en wensen.

Er zijn verschillende mogelijke uitkomsten:

1. Alles blijft zoals het is.
2. De dosering van een medicijn verandert.
3. U gaat een medicijn langzaam afbouwen.
4. U stopt in overleg met een medicijn.
5. Een middel wordt vervangen door een ander middel.
6. Er blijkt juist een behandeling te ontbreken.
7. Het innemen wordt praktischer georganiseerd.

De nieuwste Nederlandse STOP-NL V2 bevat daarom ook geen lijst met medicijnen die bij ouderen automatisch verboden zijn. Stoppen en afbouwen blijft een individuele afweging.
 

Welke medicijnen kunt u nooit zomaar zelf stoppen?

Eigenlijk geldt voor alle voorgeschreven medicijnen: overleg voordat u stopt.

Bij sommige middelen is dit extra belangrijk omdat ze geleidelijk moeten worden afgebouwd of omdat stoppen risico's kan geven.

Denk bijvoorbeeld aan bepaalde:

• slaap- en kalmeringsmiddelen;
• antidepressiva;
• sterke pijnstillers;
• medicijnen tegen epilepsie;
• hartmedicijnen;
• bloeddrukverlagers;
• bloedverdunners;
• medicijnen tegen diabetes;
• hormoonpreparaten.

Wilt u weten of u een bepaald medicijn nog nodig heeft? Vraag dan niet alleen: "Mag ik hiermee stoppen?"

Een betere vraag is:

"Wat zijn voor mij de voordelen van doorgaan, wat zijn de nadelen en wat gebeurt er als we de dosering verminderen of stoppen?"
 

Medicijnen na een ziekenhuisopname extra controleren

Een ziekenhuisopname is een logisch moment om uw medicatielijst extra goed te controleren.

Tijdens een opname kunnen medicijnen tijdelijk worden gestopt, toegevoegd of gewijzigd. Na thuiskomst kan het lastig zijn om te weten welke oude medicijnen u weer moet gebruiken en welke niet.

Gebruik daarom niet automatisch alle oude verpakkingen opnieuw.

Controleer na ontslag of u beschikt over een actuele medicatielijst en neem bij twijfel contact op met uw apotheek of huisarts.

Een recente ziekenhuisopname is ook een van de omstandigheden die aanleiding kan geven om uitgebreider naar het totale medicijngebruik te kijken.
 

Medicijnen innemen mag ook praktisch makkelijker

Een medicatiebeoordeling gaat niet alleen over medische keuzes.

Het dagelijks innemen moet ook goed uitvoerbaar zijn.

Wanneer u verschillende tabletten op verschillende momenten van de dag gebruikt, kan dat ingewikkeld worden. Zeker als verpakkingen veranderen of medicijnen sterk op elkaar lijken.

Mogelijke oplossingen zijn bijvoorbeeld:

• een duidelijk medicatieoverzicht;
• een medicijndoos met vakjes;
• een alarm op telefoon of medicijnwekker;
• grotere letters op informatie of etiketten;
• makkelijker te openen verpakkingen;
• minder verschillende innamemomenten, als dat medisch mogelijk is;
• medicijnen per innamemoment verpakt door de apotheek.

Een medicijnrol, ook wel baxterrol genoemd, kan voor sommige mensen handig zijn. Daarin worden bepaalde medicijnen door de apotheek per dag en tijdstip verpakt. Niet ieder medicijn kan hierin en een medicijnrol is niet voor iedereen nodig. Bespreek daarom eerst welke oplossing bij u past.
 

Zo bereidt u een gesprek over uw medicijnen voor

Een goede voorbereiding hoeft niet ingewikkeld te zijn.
 

Neem een actuele medicatielijst mee

Vraag deze eventueel op bij uw apotheek.
 

Noteer wat u zelf koopt

Denk aan vitamines, pijnstillers, supplementen en kruidenmiddelen.
 

Schrijf klachten op

Vooral wanneer u vermoedt dat deze met medicijnen kunnen samenhangen.

Noteer bijvoorbeeld:

• wanneer de klacht ontstaat;
• hoe vaak u er last van heeft;
• sinds wanneer;
• of er kort daarvoor een medicijn is gestart of gewijzigd.

Bedenk wat u zelf belangrijk vindt

Misschien wilt u vooral:

• minder duizelig zijn;
• beter slapen zonder sufheid overdag;
• minder pijn hebben;
• gemakkelijker lopen;
• minder innamemomenten;
• minder moeite met verpakkingen;
• beter begrijpen waarvoor alles dient.

Dat zijn relevante doelen om te bespreken.
 

10 vragen die u aan huisarts of apotheker kunt stellen

U kunt deze vragen eventueel meenemen naar het gesprek:

1. Waarvoor gebruik ik ieder medicijn?
2. Heb ik alle medicijnen nog nodig?
3. Zijn er medicijnen die hetzelfde of ongeveer hetzelfde doen?
4. Kunnen mijn medicijnen elkaar beïnvloeden?
5. Kunnen mijn klachten een bijwerking zijn?
6. Past de dosering nog bij mijn leeftijd en nierfunctie?
7. Kan een van mijn medicijnen bijdragen aan duizeligheid of vallen?
8. Kan mijn innameschema eenvoudiger?
9. Wat gebeurt er wanneer we een medicijn verminderen of stoppen?
10. Welke klachten moet ik melden wanneer mijn medicatie verandert?

Kan iemand met u meegaan?

Ja. Wanneer u veel medicijnen gebruikt of er verschillende wijzigingen worden besproken, kan het prettig zijn als uw partner, familielid of mantelzorger meegaat.

Dat is vooral handig wanneer die persoon u thuis helpt met uw medicijnen of goed weet welke klachten u de laatste tijd heeft gehad.

U bepaalt uiteraard zelf of u iemand wilt meenemen.
 

Wat kost een medicatiebeoordeling?

De kosten en vergoeding kunnen afhangen van uw situatie, apotheek en zorgverzekering.

Een uitgebreide medicatiebeoordeling kan onder verzekerde farmaceutische zorg vallen. Daarbij kan het eigen risico van toepassing zijn. Vraag daarom vooraf aan uw apotheek of zorgverzekeraar wat in uw situatie wordt vergoed en of u zelf kosten kunt verwachten.

Laat eventuele kosten u niet tegenhouden om gewone vragen over uw medicatie te stellen. Heeft u bijwerkingen, twijfels of problemen met het gebruik, neem dan contact op met uw huisarts of apotheek.
 

Wanneer moet u direct contact opnemen?

Neem contact op met uw huisarts of apotheek als:

• u duidelijke bijwerkingen heeft;
• u medicijnen niet goed kunt innemen;
• u niet weet hoe u een medicijn moet gebruiken;
• u per ongeluk een verkeerde dosis heeft genomen;
• u wilt stoppen of minderen met voorgeschreven medicijnen;
• u na een verandering nieuwe klachten krijgt.

Bij ernstige klachten zoals bewusteloosheid, ernstige benauwdheid of wanneer iemand niet meer goed reageert, belt u direct 112.
 

Checklist: is het tijd om uw medicijnen eens te bespreken?

Kruis voor uzelf aan wat u herkent:
 

• Ik gebruik verschillende medicijnen iedere dag.

• Ik weet niet precies waarvoor ieder medicijn bedoeld is.

• Ik heb regelmatig last van duizeligheid of sufheid.

• Ik ben de laatste tijd gevallen of voel mij instabiel.

• Ik vergeet soms medicijnen.

• Ik vind mijn innameschema ingewikkeld.

• Ik gebruik ook vitamines, supplementen of zelfzorgmiddelen.

• Mijn medicijnen zijn onlangs veranderd.

• Ik ben kort geleden in het ziekenhuis geweest.

• Ik heb last van bijwerkingen.

• Ik wil graag weten of ik minder medicijnen kan gebruiken.

   

Herkent u één of meer punten? Dan betekent dat niet automatisch dat uw medicijnen verkeerd zijn. Het is wel een goede aanleiding om uw medicijngebruik eens met uw apotheker of huisarts te bespreken.
 

Tot slot

Medicijnen kunnen ervoor zorgen dat u zich beter voelt, klachten voorkomt en prettig uw dagelijkse dingen kunt blijven doen. Maar een behandeling die goed bij u past, verdient af en toe opnieuw aandacht.

Zeker wanneer er in de loop van de jaren steeds meer medicijnen zijn bijgekomen, hoeft u niet zelf uit te zoeken welke middelen nog nodig zijn en welke klachten mogelijk door medicijnen komen.

Begin eenvoudig: vraag uw apotheker om uw actuele medicatieoverzicht en geef aan dat u uw totale medicijngebruik graag eens wilt bespreken.

Stop ondertussen nooit zelf met voorgeschreven medicijnen en verander de dosering niet zonder overleg. Een medicatiebeoordeling draait niet om minder pillen, maar om medicatie die zo goed mogelijk past bij uw gezondheid, dagelijks leven en persoonlijke wensen.