Mantelzorg: hulp, tips en checklists voor mantelzorgers

U bent mantelzorger als u onbetaald en regelmatig zorgt voor iemand in uw omgeving die hulp nodig heeft door ziekte, ouderdom, beperking of psychische problemen. Dat kan gaan om uw ouder, partner, familielid, vriend, buur of andere naaste. Mantelzorg is meer dan de normale hulp die mensen in een huishouden aan elkaar geven. Denk aan meegaan naar afspraken, administratie regelen, helpen met wassen of aankleden, medicatie in de gaten houden of zorgen dat iemand veilig thuis kan blijven wonen.

Nee, mantelzorg is niet verplicht. U mag zelf aangeven wat u wel en niet kunt doen. De gemeente kan u niet verplichten om mantelzorg te geven. Kunt of wilt u bepaalde zorgtaken niet op u nemen, dan is het belangrijk om dit duidelijk te bespreken met de gemeente, huisarts, wijkverpleging of het mantelzorgsteunpunt. Zij kunnen helpen zoeken naar passende ondersteuning of alternatieven.

Kom in actie als u merkt dat uw naaste duidelijk achteruitgaat, vaker valt of bijna valt, minder goed eet of drinkt, medicatie vergeet, verward raakt, afspraken mist, zichzelf minder goed verzorgt of als het huis onveiliger wordt. Ook uw eigen gevoel telt mee: als u merkt dat u voortdurend alert bent, slecht slaapt of de zorg niet meer goed kunt volhouden, is dat een belangrijk signaal. Bij plotselinge verwardheid, een val met letsel, benauwdheid, pijn op de borst of direct gevaar neemt u direct contact op met huisarts, huisartsenpost of 112. Thuisarts beschrijft plotselinge verwardheid als een situatie die binnen uren of dagen kan ontstaan en snelle beoordeling vraagt.

U kunt hulp krijgen via de gemeente, het mantelzorgsteunpunt, huisarts, wijkverpleging, apotheek, zorgverzekeraar of de Mantelzorglijn. De gemeente kan ondersteuning bieden via de Wmo, bijvoorbeeld bij begeleiding, woningaanpassingen of mantelzorgondersteuning. Regelhulp van het ministerie van VWS noemt ook hulp bij zorg organiseren, tijdelijk overdragen van zorg en voor uzelf zorgen.

Respijtzorg betekent dat iemand anders de zorg tijdelijk van u overneemt. Dat kan een vrijwilliger, beroepskracht, dagopvang, logeeropvang of andere vorm van vervangende zorg zijn. Respijtzorg kan helpen als u even rust nodig heeft, op vakantie wilt, moet werken of wilt voorkomen dat de mantelzorg te zwaar wordt. De Rijksoverheid en Regelhulp noemen respijtzorg als belangrijke vorm van ondersteuning voor mantelzorgers.

Overbelasting herkent u vaak aan lichamelijke, mentale en praktische signalen. Denk aan vermoeidheid, slecht slapen, hoofdpijn, rug- of nekklachten, piekeren, schuldgevoel, prikkelbaarheid, concentratieproblemen of het gevoel dat alles op u neerkomt. Ook weinig tijd voor werk, gezin, hobby’s of rust kan een signaal zijn. Zorg voor Beter beschrijft overbelasting als een verstoring tussen draagkracht en draaglast. MantelzorgNL noemt onder andere constante tijdsdruk, gezondheidsklachten en psychische klachten als signalen.

Ja, maar het kan zwaar zijn. Bespreek uw situatie op tijd met uw werkgever. Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld flexibel werken, thuiswerken, tijdelijk minder werken of zorgverlof. Volgens de Rijksoverheid hebben werknemers in bepaalde situaties recht op zorgverlof om bijvoorbeeld een zieke partner, ouder, kind, huisgenoot of bekende te ondersteunen. MantelzorgNL adviseert om werk en mantelzorg bespreekbaar te maken, omdat de combinatie veel energie vraagt.

Mantelzorg is in principe onbetaalde zorg, maar er zijn soms vergoedingen of tegemoetkomingen mogelijk. Denk aan mantelzorgwaardering via de gemeente, vergoeding van reiskosten in bepaalde situaties, of een persoonsgebonden budget wanneer de zorgvrager daarmee zelf zorg kan inkopen. De mogelijkheden verschillen per gemeente en situatie. MantelzorgNL geeft aan dat mantelzorgwaardering wordt aangevraagd bij de gemeente waar degene woont voor wie u zorgt. Regelhulp geeft uitleg over mogelijke vergoedingen voor mantelzorgers.

Begin rustig en zonder verwijt. Benoem wat u merkt, bijvoorbeeld: “Ik zie dat douchen steeds meer moeite kost” of “Ik maak me zorgen omdat u bijna bent gevallen.” Probeer klein te beginnen, bijvoorbeeld met één praktische aanpassing, een gesprek met de huisarts of het invullen van een checklist. Blijft uw naaste hulp weigeren terwijl de situatie onveilig wordt, bespreek uw zorgen dan met de huisarts, wijkverpleging, gemeente of het mantelzorgsteunpunt. Mantelzorg is niet verplicht, maar het is wel belangrijk dat er alternatieven worden gezocht als de zorg thuis niet veilig of haalbaar is.

Een woningaanpassing kan verstandig zijn als uw naaste moeite krijgt met traplopen, douchen, toiletgang, opstaan, veilig bewegen of zelfstandig wonen. Denk aan beugels, drempelhulpen, betere verlichting, een traplift, aangepaste badkamer of slaapkamer beneden. Voor aanpassingen aan de woning kunt u vaak contact opnemen met de gemeente/Wmo. Een mantelzorgwoning kan een optie zijn als mantelzorger en zorgvrager dicht bij elkaar willen wonen, maar wel ieder een eigen woonruimte willen houden. De regels verschillen per situatie en gemeente, dus laat dit altijd goed uitzoeken.