Een mantelzorgnoodplan beschrijft wie de ondersteuning overneemt wanneer een vaste mantelzorger onverwacht uitvalt. Het plan bevat contactgegevens, dagelijkse routines, medicatie-informatie, professionele zorgafspraken en informatie over toegang tot de woning. Zo kan de dagelijkse ondersteuning veilig doorgaan en hoeven naasten tijdens een noodsituatie minder te improviseren.
 

Mantelzorgnoodplan: wie neemt de zorg over als u plotseling uitvalt?

Veel mensen kunnen prettig in hun vertrouwde huis blijven wonen doordat een partner, kind, buur of goede vriend regelmatig helpt. Deze mantelzorger doet boodschappen, houdt afspraken bij, helpt bij de medicatie of merkt als eerste dat er iets verandert.

Maar wat gebeurt er als juist deze mantelzorger onverwacht ziek wordt, ten val komt of enkele dagen in het ziekenhuis wordt opgenomen?

Dan blijkt hoe kwetsbaar een goed geregelde thuissituatie kan zijn. Belangrijke kennis zit vaak in het hoofd van één persoon. Een mantelzorgnoodplan brengt die informatie bij elkaar en maakt vooraf duidelijk wie tijdelijk kan inspringen.


 

Wat is een mantelzorgnoodplan?

Een mantelzorgnoodplan is een beknopt overzicht met alle informatie die nodig is om de dagelijkse ondersteuning tijdelijk over te nemen. Het beschrijft wie gebeld moet worden, welke hulp nodig is en waar belangrijke informatie te vinden is.

Het plan is bedoeld voor onverwachte situaties. Denk aan ziekte, een ongeval, een ziekenhuisopname of een andere gebeurtenis waardoor de vaste mantelzorger plotseling niet beschikbaar is.

Een goed noodplan geeft antwoord op drie vragen:

1. Wie neemt de belangrijkste taken tijdelijk over?
2. Welke ondersteuning is dagelijks nodig?
3. Welke professionals moeten worden geïnformeerd?

Het plan vervangt geen medisch dossier, zorgindicatie of formele machtiging. Het is vooral een praktisch hulpmiddel waarmee anderen snel en verantwoord kunnen handelen.
 

Langer thuis wonen kan ongemerkt op één persoon leunen

Mantelzorg bestaat zelden uit één duidelijk afgebakende taak. Het is meestal een verzameling kleine handelingen die samen zorgen dat een dag goed verloopt.

De vaste mantelzorger weet bijvoorbeeld:

• wanneer de medicijnen moeten worden ingenomen;
• op welke dagen de thuiszorg langskomt;
• welke hulp nodig is bij het douchen;
• waar de rollator of andere hulpmiddelen staan;
• welke buur een reservesleutel heeft;
• welke maaltijden iemand goed verdraagt;
• wanneer iemand onrustig of vermoeid raakt;
• welke benadering rust en vertrouwen geeft.

Zolang deze mantelzorger beschikbaar is, lijkt die kennis vanzelfsprekend. Bij onverwachte uitval moeten anderen alles binnen enkele uren proberen te achterhalen. Dat geeft onrust en vergroot de kans dat medicatie, maaltijden, afspraken of noodzakelijke zorg worden gemist.
 

Wat moet er in een mantelzorgnoodplan staan?

Een noodplan moet overzichtelijk en snel te begrijpen zijn. Eén of twee pagina’s kunnen voldoende zijn, eventueel aangevuld met verwijzingen naar een actueel medicatieoverzicht, zorgmap of afsprakenlijst.

Zet de datum van de laatste controle duidelijk bovenaan. Zo ziet een vervanger meteen of de informatie nog actueel is.
 

1. De belangrijkste contactpersonen

Noteer wie als eerste gebeld moet worden wanneer de vaste mantelzorger uitvalt. Leg ook een tweede en derde contactpersoon vast voor het geval iemand niet bereikbaar is.

Vermeld per persoon:

• naam;
• relatie tot degene die zorg ontvangt;
• telefoonnummer;
• woonplaats of afstand tot de woning;
• momenten waarop deze persoon bereikbaar is;
• taken die deze persoon kan overnemen.

Een naam en telefoonnummer alleen zijn meestal niet voldoende. Een buur kan misschien snel naar binnen, maar geen persoonlijke verzorging overnemen. Een familielid woont mogelijk verder weg, maar kan wel afspraken en professionele zorg regelen.
 

2. Betrokken zorgverleners en organisaties

Neem de contactgegevens op van de professionals die al bij de ondersteuning betrokken zijn. Denk aan:

• huisarts en huisartsenpost;
• apotheek;
• wijkverpleging of thuiszorg;
• huishoudelijke hulp;
• casemanager dementie;
• ergotherapeut of fysiotherapeut;
• dagbesteding;
• mantelzorgondersteuner;
• Wmo-loket van de gemeente;
• zorgverzekeraar of zorgkantoor.

Schrijf bij iedere organisatie waarvoor deze benaderd kan worden. Zo weet een vervanger direct wie vragen over medicatie, persoonlijke verzorging, hulpmiddelen of tijdelijke ondersteuning kan beantwoorden.
 

3. Medicatie en belangrijke gezondheidsinformatie

Leg vast waar het actuele medicatieoverzicht wordt bewaard en bij welke apotheek iemand staat ingeschreven. Noteer daarnaast alleen de gezondheidsinformatie die een vervanger werkelijk nodig heeft.

Denk aan:

• belangrijke aandoeningen;
• allergieën;
• bijzonderheden rond eten en drinken;
• gehoor- of zichtproblemen;
• valgevaar;
• gebruik van een medicijndispenser;
• hulp die nodig is bij het innemen van medicijnen;
• signalen waarbij een arts moet worden gebeld.

Kopieer niet zomaar een volledig medisch dossier. Een verwijzing naar een actueel medicatieoverzicht van de apotheek is betrouwbaarder dan een zelfgeschreven lijst die na een wijziging kan verouderen.

Verander medicijnen nooit op eigen initiatief. Neem bij twijfel over het gebruik, de dosering of mogelijke bijwerkingen contact op met de apotheek, huisarts of betrokken verpleegkundige.
 

4. De dagelijkse routine

De gewone dagelijkse handelingen zijn vaak het belangrijkst om vast te leggen. Beschrijf kort:
 

• hoe laat iemand meestal opstaat en naar bed gaat;
• welke hulp nodig is bij wassen, aankleden of toiletbezoek;
• hoe maaltijden en boodschappen zijn geregeld;
• hoeveel iemand ongeveer moet drinken;
• wanneer thuiszorg of huishoudelijke hulp langskomt;
• welke dagen iemand naar de dagbesteding gaat;
• welke hulpmiddelen worden gebruikt;
• of iemand zelfstandig naar buiten kan;
• wanneer huisdieren moeten worden verzorgd;
• welke gewoonten rust en houvast geven.

Bij geheugenproblemen of dementie kan een plotselinge verandering van routine extra onrust veroorzaken. Een vertrouwde volgorde, maaltijd, aanspreekvorm of favoriete stoel kan dan veel verschil maken.
 

5. Toegang tot de woning

Bepaal vooraf wie in een noodsituatie naar binnen kan. Is er een reservesleutel, sleutelkluis of personenalarmering? Wie weet waar de sleutel ligt of kent de code?

Noteer ook praktische bijzonderheden, zoals:
 

• de werking van een traplift;
• het opladen van een scootmobiel;
• het gebruik van een personenalarm;
• de plaats van belangrijke hulpmiddelen;
• afspraken over huisdieren;
• de hoofdafsluiters voor gas, water en elektriciteit.

Bewaar pincodes, DigiD-inloggegevens, bankgegevens en andere gevoelige informatie niet in een los noodplan. Voor financiële, medische en digitale zaken zijn afzonderlijke machtigingen en veilige bewaarmethoden nodig.
 

Voorbeeld van een eenvoudige taakverdeling

Door taken vooraf te verdelen, hoeft niet één persoon plotseling de volledige mantelzorg over te nemen.
 

Bespreek deze taakverdeling altijd met de betrokken personen. Iemand als contactpersoon opschrijven zonder dit vooraf te vragen, geeft geen zekerheid dat diegene ook werkelijk beschikbaar is.
 

Maak van één mantelzorger een klein netwerk

Een mantelzorgnoodplan werkt alleen als er mensen zijn die de taken daadwerkelijk kunnen en willen overnemen. Bespreek daarom niet alleen wie gebeld mag worden, maar ook welke hulp iemand aankan.

De ene persoon kan boodschappen verzorgen. Een ander kan meegaan naar het ziekenhuis. Iemand die dichtbij woont, kan ’s avonds controleren of alles in orde is. Persoonlijke verzorging of verpleegkundige handelingen moeten mogelijk door een professional worden uitgevoerd.

Betrek ook degene die de zorg ontvangt bij het maken van het plan. Bespreek:

• wie gebeld mag worden;
• wie toegang tot de woning krijgt;
• welke ondersteuning prettig voelt;
• welke informatie gedeeld mag worden;
• welke wensen bij tijdelijke opvang gelden.

Zo blijft de eigen regie zo veel mogelijk behouden.
 

Wanneer het eigen netwerk niet voldoende is

Familie, vrienden en buren kunnen veel opvangen. Toch zijn er grenzen aan wat een persoonlijk netwerk kan doen. Persoonlijke verzorging, verpleegkundige handelingen, intensief toezicht of ondersteuning tijdens de nacht vragen soms om professionele hulp.

Bespreek bij een kwetsbare thuissituatie vooraf welke vervangende zorg mogelijk is. Dit wordt ook wel respijtzorg genoemd. De zorg kan thuis of buitenshuis worden aangeboden, incidenteel of structureel, en door vrijwilligers of professionals.
 

Mogelijke vormen zijn:

• tijdelijke hulp aan huis;
• aanwezigheidszorg;
• extra thuiszorg of wijkverpleging;
• dagopvang of dagbesteding;
• logeeropvang;
• tijdelijk verblijf in een zorgvoorziening.

Welke mogelijkheid passend is en hoe deze wordt betaald, hangt af van de persoonlijke situatie. De gemeente, zorgverzekeraar of het zorgkantoor kan betrokken zijn. Vraag daarom vooraf welke organisatie u in een acute situatie moet bellen en of er eerst een aanvraag of indicatie nodig is.

Een onafhankelijke cliëntondersteuner of mantelzorgondersteuner kan helpen om de mogelijkheden op een rij te zetten.
 

Wat moet er direct gebeuren als de mantelzorger uitvalt?

Gebruik bij onverwachte uitval deze volgorde:

1. Beoordeel of er sprake is van direct medisch gevaar.
2. Bel bij levensgevaar of een acute medische noodsituatie 112.
3. Neem contact op met de eerste vervanger uit het noodplan.
4. Zorg dat iemand controleert hoe het met de zorgontvanger gaat.
5. Informeer betrokken professionele zorgverleners.
6. Controleer medicatie, maaltijden en noodzakelijke afspraken.
7. Regel professionele vervanging als het eigen netwerk niet voldoende kan helpen.
8. Spreek af wie de situatie coördineert en anderen op de hoogte houdt.

Een mantelzorgnoodplan is bedoeld om de dagelijkse ondersteuning te laten doorgaan. Het vervangt geen medische spoedzorg.
 

Oefen het plan voordat het nodig is

Een document in een lade is nog geen werkend noodplan. Laat een beoogde vervanger het plan lezen en vraag of duidelijk is wat er moet gebeuren.

Een eenvoudige proefmiddag kan veel blootleggen. Laat iemand de ondersteuning een paar uur overnemen en controleer daarna:

• waren de hulpmiddelen makkelijk te vinden?
• klopten de telefoonnummers?
• was duidelijk wanneer de thuiszorg kwam?
• wist de vervanger welke hulp nodig was?
• waren de woning en de sleutel toegankelijk?
• ontbrak er informatie die voor de vaste mantelzorger vanzelfsprekend leek?

Pas het plan aan op basis van deze ervaring.
 

Checklist mantelzorgnoodplan

Controleer of u de volgende onderdelen heeft geregeld:

• Eerste, tweede en derde contactpersoon
• Duidelijke taakverdeling
• Contactgegevens van huisarts en apotheek
• Gegevens van thuiszorg en andere zorgverleners
• Verwijzing naar een actueel medicatieoverzicht
• Belangrijke gezondheidsinformatie en allergieën
• Beschrijving van de dagelijkse routine
• Afspraken over maaltijden en boodschappen
• Informatie over hulpmiddelen
• Veilige toegang tot de woning
• Verzorging van eventuele huisdieren
• Route voor professionele vervangende zorg
• Datum waarop het plan voor het laatst is gecontroleerd
• Toestemming om noodzakelijke informatie te delen

Controleer het noodplan enkele keren per jaar en na iedere belangrijke verandering in gezondheid, medicatie, professionele zorg of woonsituatie.
 

Voorbereiding geeft alle betrokkenen meer rust

Een mantelzorgnoodplan voorkomt niet dat een mantelzorger plotseling uitvalt. Het voorkomt wel dat familieleden, buren en zorgverleners op een moeilijk moment vanaf nul moeten beginnen.

Door contactpersonen, routines, toegang en vervanging vooraf te regelen, kan de dagelijkse ondersteuning beter doorgaan. Dat geeft degene die thuis woont meer zekerheid. Tegelijk wordt het voor de mantelzorger gemakkelijker om zelf rust te nemen of hulp te aanvaarden wanneer dat nodig is.