Werkende mantelzorgers raken klem tussen zorg en baan

Langer thuis wonen gaat vaak over de woning, de beschikbare zorg en praktische hulpmiddelen in huis. Is de badkamer veilig genoeg? Kan iemand nog makkelijk naar boven? Is er wijkverpleging beschikbaar? En zijn er aanpassingen nodig om het dagelijks leven prettiger en veiliger te maken?

Maar er is nog een belangrijke voorwaarde die vaak minder zichtbaar is: de draagkracht van de mantelzorger.

Nieuw onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Vrije Universiteit Amsterdam laat zien dat 2,7 miljoen mensen in Nederland betaald werk combineren met mantelzorg. Voor een deel van hen is dat goed te doen. Zeker wanneer de hulp beperkt blijft, de zorgsituatie overzichtelijk is en de werkgever ruimte biedt.

Maar zodra de zorg intensiever of langduriger wordt, verandert dat beeld. Dan gaat mantelzorg niet meer alleen over af en toe helpen. Dan wordt het een combinatie van zorgen, regelen, afstemmen, plannen en beschikbaar zijn. Juist die optelsom maakt het zwaar.
 

Waarom werkende mantelzorgers steeds vaker vastlopen

Mantelzorg klinkt soms als een paar praktische taken per week. Even boodschappen doen. Meegaan naar een afspraak. Helpen met administratie. Een keer bellen met de thuiszorg.

In werkelijkheid loopt het vaak door elkaar heen. Een werkende mantelzorger kan op één dag te maken krijgen met een telefoontje van de huisarts, een wijziging in de thuiszorgplanning, vragen over medicatie, contact met de gemeente en een ouder die extra geruststelling nodig heeft.

Dat kost niet alleen tijd, maar ook aandacht. Veel mantelzorgers dragen de zorgsituatie de hele dag met zich mee, ook tijdens het werk.

Het SCP-onderzoek laat zien dat de combinatie vooral zwaar wordt bij mensen met een grotere baan en meer dan vier uur mantelzorg per week. Vier uur lijkt misschien weinig, maar dat is meestal alleen de zichtbare zorgtijd. Het regelwerk eromheen komt daar nog bij.

Denk aan:
 

Vooral dat voortdurende schakelen maakt mantelzorg zwaar. Een afspraak van een halfuur kan vooraf en achteraf veel meer tijd kosten.
 

Mantelzorg heeft ook gevolgen voor werk en inkomen

Wanneer mantelzorg structureel meer tijd vraagt, kan dat invloed hebben op het werk. Sommige mensen nemen vaker vrij. Anderen gaan minder uren werken of durven geen extra verantwoordelijkheden meer aan te nemen.

Bij vrouwen ziet het SCP een duidelijk verband tussen intensieve mantelzorg en minder contracturen. Gemiddeld gaat het om twee uur minder werktijd per week. Dat lijkt beperkt, maar op de lange termijn kan het gevolgen hebben voor inkomen, loopbaanontwikkeling en pensioenopbouw.

Daarmee raakt mantelzorg niet alleen aan zorg en familie. Het raakt ook aan financiële zekerheid.

Voor veel mensen voelt dat ongemakkelijk. Zij helpen uit liefde, vanzelfsprekendheid of betrokkenheid. Toch is het belangrijk om eerlijk te kijken naar de gevolgen. Mantelzorg mag niet ongemerkt leiden tot overbelasting, geldzorgen of het gevoel dat iemand er alleen voor staat.
 

Een begripvolle werkgever helpt, maar is niet genoeg

Een werkgever kan veel verschil maken. Flexibele werktijden, thuiswerken, begrip bij onverwachte afspraken of tijdelijk maatwerk kunnen lucht geven.

Toch lost flexibiliteit op het werk niet alles op. Het grootste knelpunt zit vaak in de organisatie van zorg en ondersteuning. Mantelzorgers moeten regelmatig zelf de verbinding leggen tussen professionele zorg, gemeente, werkgever en familie.

Dat vraagt veel. Zeker wanneer er steeds andere contactpersonen zijn, afspraken midden op de werkdag vallen of onduidelijk is wie waarvoor verantwoordelijk is.

Werkgevers zijn volgens het SCP vaak bereid om te helpen, maar weten niet altijd welke mogelijkheden er zijn. Denk aan zorgverlof, aangepaste werktijden, mantelzorgbeleid of doorverwijzing naar ondersteuning. Tegelijk wachten werkgevers vaak tot werknemers zelf vertellen dat zij mantelzorger zijn.

Dat gebeurt niet altijd. Sommige mantelzorgers zijn bang dat openheid invloed heeft op hun loopbaan. Anderen willen collega’s niet belasten. Daardoor blijft mantelzorg op de werkvloer soms onzichtbaar, totdat de druk te hoog wordt.
 

Langer thuis wonen vraagt ook een plan voor de mantelzorger

Voor ouderen die graag in hun vertrouwde huis willen blijven wonen, is het verstandig om niet alleen naar de woning te kijken. Ook de hulp eromheen moet haalbaar blijven.

De vraag is dus niet alleen:

“Wie kan helpen?”

Maar ook:

“Past deze hulp naast werk, gezin, reistijd, gezondheid en eigen leven?”

Dat gesprek wordt vaak te laat gevoerd. In het begin lukt het meestal nog wel. Een boodschap doen, een telefoontje plegen of even meegaan naar de huisarts voelt overzichtelijk. Maar na verloop van tijd kunnen kleine taken samen een grote belasting worden.

Daarom is het verstandig om mantelzorg zichtbaar te maken. Schrijf eens op welke hulp er in een gewone week nodig is. Niet alleen de zorgmomenten, maar ook het regelwerk en de onverwachte onderbrekingen.

Let bijvoorbeeld op:
 

Een goed plan geeft rust. Niet omdat alles direct opgelost is, maar omdat duidelijker wordt waar hulp nodig is.
 

Waar professionele zorg rekening mee kan houden

Professionele zorg speelt een belangrijke rol bij prettig en veilig thuis wonen. Maar de samenwerking met mantelzorgers kan beter wanneer ook hun werksituatie wordt meegenomen.

Voor een werkende mantelzorger kan het veel uitmaken of afspraken steeds op wisselende momenten plaatsvinden, of dat er vaste contactmomenten zijn. Ook heldere communicatie helpt. Wie is het aanspreekpunt? Welke taken horen bij de thuiszorg? Wat wordt van de mantelzorger verwacht? En wat niet?

Zorgprofessionals kunnen mantelzorgers ontlasten door actief te vragen wat haalbaar is. Niet alleen: “Kunt u hierbij zijn?” Maar ook: “Past dit naast uw werk?” en “Welke momenten zijn voor u realistisch?”

Dat lijkt klein, maar het kan het verschil maken tussen volhouden en vastlopen.
 

Wat u als oudere of naaste praktisch kunt doen

Wie prettig en veilig thuis wil blijven wonen, hoeft niet alles in één keer te regelen. Begin met overzicht.

Bespreek samen welke hulp nu nodig is en welke hulp waarschijnlijk later nodig wordt. Kijk daarbij ook naar de woning. Soms kunnen kleine aanpassingen in huis de druk op mantelzorgers verlagen. Denk aan betere verlichting, een veilige badkamer, een drempelhulp, een extra leuning, een personenalarm of een overzichtelijke medicijnplek.

Ook professionele ondersteuning kan helpen. Denk aan de huisarts, wijkverpleging, ergotherapeut, gemeente of een lokaal mantelzorgsteunpunt. Zij kunnen meedenken over hulpmiddelen, woningaanpassingen, respijtzorg of andere vormen van ondersteuning.

Wacht daar niet mee tot iemand overbelast raakt. Juist vroeg bespreken geeft meer keuzevrijheid.
 

Checklist voor werkende mantelzorgers

Gebruik deze checklist om te zien waar extra aandacht nodig is:
 

Tot slot

Langer thuis wonen lukt niet alleen met een veilige woning, goede hulpmiddelen of beschikbare thuiszorg. Het hangt ook af van de mensen die helpen.

Werkende mantelzorgers zijn vaak de stille kracht achter het dagelijks leven thuis. Zij regelen, plannen, rijden, bellen, signaleren en ondersteunen. Maar ook hun tijd en energie zijn niet onbeperkt.

Wie wil dat thuis wonen prettig en veilig blijft, doet er goed aan om de mantelzorger vroeg in beeld te brengen. Niet pas als het misgaat, maar op het moment dat de zorg begint te groeien. Een goed gesprek, duidelijke taakverdeling en tijdige ondersteuning kunnen veel voorkomen.