Moeite met draaien of opstaan uit bed? Deze hulpmiddelen kunnen helpen

Even op de andere zij gaan liggen, het bovenlichaam oprichten of de benen over de bedrand bewegen. Het zijn handelingen waar u normaal gesproken nauwelijks bij stilstaat. Toch kunnen deze bewegingen steeds meer moeite kosten door stijve gewrichten, pijn, minder spierkracht of een verminderde balans.

Een passend bedhulpmiddel kan meer comfort en zelfstandigheid geven. Het juiste hulpmiddel hangt vooral af van de beweging die lastig is. Iemand die moeilijk kan draaien heeft namelijk iets anders nodig dan iemand die wel goed zit, maar niet veilig kan gaan staan.

Daarom begint een goede keuze niet bij het product, maar bij de vraag: op welk moment gaat het precies mis?
 

Waarom bewegen in bed moeilijker kan worden

Draaien en opstaan uit bed zijn samengestelde bewegingen. Uw benen, buikspieren, rug, armen en evenwicht werken daarbij samen. Als één onderdeel minder goed functioneert, kan de hele beweging zwaarder aanvoelen.
 

Veelvoorkomende oorzaken zijn:

• minder kracht in de benen of romp;
• stijve heupen, knieën, rug of schouders;
• pijn bij bewegen;
• herstel na een operatie, ziekte of ziekenhuisopname;
• artrose, reuma of neurologische klachten;
• duizeligheid bij het overeind komen;
• een matras waarin u diep wegzakt;
• een bed dat te laag of juist te hoog staat;
• angst om te vallen.

Soms ontstaat het probleem geleidelijk. U merkt bijvoorbeeld dat u steeds vaker aan het matras trekt of meerdere pogingen nodig heeft om overeind te komen. Het kan ook plotseling ontstaan na een val, operatie of periode van weinig bewegen.

Bij nieuwe of snel toenemende klachten is het verstandig eerst met uw huisarts of fysiotherapeut te overleggen. Een hulpmiddel kan een beweging ondersteunen, maar neemt de oorzaak van pijn, duizeligheid of krachtsverlies niet weg.


 

Begin bij de beweging die moeilijk is

Niet ieder bedhulpmiddel doet hetzelfde. Onderstaande keuzehulp geeft een eerste richting.
 

Het komt regelmatig voor dat verschillende problemen tegelijk spelen. Een aangepaste bedhoogte in combinatie met een eenvoudige bedbeugel kan dan meer helpen dan één uitgebreid hulpmiddel.
 

Glijlaken of draailaken voor makkelijker draaien

Een glijlaken, glijmat of satijnen draailaken vermindert de wrijving tussen uw lichaam en het bed. Daardoor kost het minder kracht om uw heupen en schouders te verplaatsen. Dit kan prettig zijn wanneer u moeite heeft om van uw rug naar uw zij te draaien of uzelf hoger in bed te verplaatsen.

Er bestaan verschillende uitvoeringen. Sommige lakens hebben alleen rond de heupen en schouders een glad gedeelte. Andere systemen bestaan uit een onderlaken met een apart glijdeel.
 

Let op de richting van het glijmateriaal

Een glijlaken moet beweging makkelijker maken in de gewenste richting, maar mag u niet ongecontroleerd laten wegglijden. Daarom is niet ieder glad laken geschikt om zelf te gebruiken.
 

Let bij de keuze op:

• welke delen glad en stroef zijn;
• in welke richting het materiaal glijdt;
• of het laken strak op zijn plaats blijft;
• of u nog stabiel op de bedrand kunt zitten;
• of het materiaal geschikt is voor uw matras;
• hoe het hulpmiddel gewassen en onderhouden moet worden.

Een volledig glad oppervlak kan onveilig zijn wanneer u veel onderuitzakt, weinig controle over uw bewegingen heeft of onrustig slaapt. Ook bij verwardheid of dementie is deskundig advies verstandig.

Gebruik een professioneel glijsysteem bovendien niet zomaar als gewoon hoeslaken. Sommige glijmaterialen zijn bedoeld voor gebruik door een zorgverlener en moeten na het verplaatsen weer worden verwijderd.
 

Bedtouw of bedladder om uzelf op te trekken

Een bedtouw of bedladder bestaat uit een stevige band met meerdere handgrepen. De band wordt aan het voeteneinde of aan een ander daarvoor geschikt bevestigingspunt vastgemaakt. Door de handgrepen één voor één vast te pakken, kunt u het bovenlichaam geleidelijk oprichten.

Dit hulpmiddel kan geschikt zijn wanneer:

• uw armen en handen nog voldoende kracht hebben;
• u moeite heeft om vanuit ruglig overeind te komen;
• u de beweging rustig en gecontroleerd kunt uitvoeren;
• het bed een veilig bevestigingspunt heeft.

Een bedladder is minder geschikt bij ernstige schouderklachten, zwakke handen, weinig coördinatie of duizeligheid tijdens het overeind komen. Trek de band nooit vast aan een nachtkastje, radiator, licht bedframe of ander los meubelstuk.

Een vergelijkbare oplossing is een bedpapegaai. Dit is een handgreep die boven het bed hangt. Een papegaai kan ondersteuning geven bij het optrekken of verplaatsen, maar vraagt eveneens voldoende arm-, schouder- en grijpkracht.
 

Bedbeugel als stevig steunpunt

Een bedbeugel, bedgreep of uitstapbeugel biedt een vast punt om u aan vast te houden. U kunt de beugel gebruiken om te draaien, vanuit lig tot zit te komen of stabiel op de bedrand te blijven zitten.
 

Een bedbeugel kan ondersteuning geven bij:

• omrollen in bed;
• het bovenlichaam oprichten;
• de benen richting de bedrand bewegen;
• rechtop blijven zitten;
• de eerste beweging bij het gaan staan.

Bedbeugels verschillen sterk in afmetingen, bevestiging en maximale belasting. Sommige modellen worden onder het matras geschoven. Andere worden aan het bedframe of de bedbodem bevestigd.
 

Controleer of de beugel bij het bed past

Een beugel moet stevig blijven staan wanneer u er zijwaarts of schuin kracht op zet. Controleer daarom altijd:

• of het model geschikt is voor uw type bedbodem;
• of de matrasdikte binnen de toegestane maten valt;
• of de beugel aan het bed bevestigd moet worden;
• hoeveel gewicht de beugel mag dragen;
• of het matras de bevestiging niet omhoogduwt;
• of er openingen tussen de beugel, het matras en het bedframe ontstaan.

In een opening tussen de beugel en het matras kan een arm, been, hoofd of romp bekneld raken. Een bedbeugel moet daarom exact volgens de gebruiksaanwijzing worden geplaatst en regelmatig worden gecontroleerd.

Extra voorzichtigheid is nodig bij mensen die onrustig bewegen, gedesoriënteerd zijn, dementie hebben of niet zelfstandig uit een beknelde positie kunnen komen. Laat in zo’n situatie eerst een ergotherapeut of andere deskundige beoordelen of een bedbeugel verantwoord is.

Een bedbeugel is niet automatisch een bedhek of valhek. Een valhek heeft een ander doel en brengt eigen veiligheidsrisico’s met zich mee.
 

Beenheffer om de benen op het bed te krijgen

Lukt het zitten op de bedrand wel, maar krijgt u één been niet goed op het matras? Dan kan een beenheffer uitkomst bieden.

Een beenheffer is een stevige band met aan het uiteinde een lus. U plaatst uw voet in de lus en begeleidt het been met uw handen omhoog of omlaag. Sommige uitvoeringen hebben een buigzame versteviging, zodat de lus gemakkelijker om de voet geplaatst kan worden.
 

Een beenheffer wordt bijvoorbeeld gebruikt:

• tijdens herstel na een heup- of knieoperatie;
• bij minder kracht in één been;
• wanneer het heffen van het been pijnlijk of zwaar is;
• om het been gecontroleerd over de bedrand te bewegen.

U moet de band goed kunnen vasthouden en voldoende kracht in uw armen hebben. Gebruik een beenheffer rustig en vermijd plotselinge trekkende bewegingen.

Is een been plotseling dik, warm, rood of pijnlijk? Of ontstaat er onverwacht veel krachtsverlies? Neem dan contact op met een arts. Probeer het probleem niet uitsluitend met een beenheffer op te lossen.
 

Een verstelbare bedbodem voor het bovenlichaam

Een elektrisch verstelbare bedbodem kan het hoofdeinde omhoogbrengen. Hierdoor hoeft u uw bovenlichaam minder ver vanuit een volledig vlakke houding op te richten. Vanuit een halfzittende positie kunt u soms makkelijker naar de bedrand draaien.

Een verstelbare bodem kan ook extra comfort bieden bij lezen, rusten of televisiekijken. Let wel op dat u niet steeds verder naar het voeteneinde zakt. De gekozen stand moet comfortabel zijn en mag geen extra druk of pijn veroorzaken.

Kunt u de bediening niet goed vasthouden of zijn de knoppen moeilijk te herkennen? Kies dan voor een eenvoudige afstandsbediening met grote, duidelijk herkenbare knoppen.
 

Is het bed te laag om veilig op te staan?

Niet alleen de beweging in bed kan het probleem zijn. Een laag bed maakt het vaak moeilijker om vanuit zit te gaan staan. U moet dan verder vooroverkomen en meer kracht leveren met uw bovenbenen.
 

Bij een passende bedhoogte kunt u op de bedrand zitten met:

• beide voeten stevig op de vloer;
• voldoende steun onder de voeten;
• de knieën ongeveer in een rechte hoek;
• voldoende ruimte om de voeten iets naar achteren te plaatsen;
• een stabiele zithouding zonder naar voren te glijden.

De ideale hoogte verschilt per persoon. Een langer iemand heeft meestal een hoger bed nodig dan iemand met een kleinere lichaamslengte.
 

Bedverhogers

Bedverhogers worden onder de poten of steunpunten van een bestaand bed geplaatst. Ze zijn relatief eenvoudig, maar niet voor ieder bed geschikt.
 

Controleer of:

• alle poten of steunpunten correct worden verhoogd;
• de verhogers passen bij de vorm en maat van de poten;
• het bed niet kan verschuiven of kantelen;
• een eventuele middensteun eveneens wordt ondersteund;
• het verhoogde bed nog prettig ligt en veilig toegankelijk is.

Gebruik geen losse blokken hout, stapels boeken of andere zelfgemaakte verhogingen. Deze kunnen verschuiven of bezwijken.
 

Seniorenbed of hoog-laagbed

Een seniorenbed heeft meestal een hogere, vaste uitstaphoogte. Sommige modellen hebben ook een elektrisch verstelbaar hoofd- en voeteneinde.

Een hoog-laagbed kan in zijn geheel omhoog en omlaag. Dat maakt het mogelijk om de uitstaphoogte aan te passen. Ook kan het bed op een geschikte werkhoogte worden gezet wanneer regelmatig verzorging aan bed nodig is.

Een hoog-laagbed is een grotere investering en niet altijd noodzakelijk. Laat daarom eerst beoordelen of een eenvoudiger aanpassing voldoende is.
 

Zo komt u rustiger uit bed

Een hulpmiddel werkt het beste in combinatie met een rustige bewegingstechniek. Probeer, voor zover uw gezondheid dit toelaat, de volgende volgorde:
 

1. Rol eerst op uw zij.
2. Beweeg uw benen richting de bedrand.
3. Laat uw onderbenen rustig over de rand zakken.
4. Duw uw bovenlichaam met uw arm of handen omhoog.
5. Blijf even rechtop op de bedrand zitten.
6. Zet beide voeten stevig op de vloer.
7. Schuif naar voren zonder van het matras te glijden.
8. Kom rustig overeind en blijf kort stilstaan voordat u wegloopt.

Wordt u duizelig zodra u rechtop gaat zitten? Blijf dan eerst op de bedrand zitten. Sta pas op wanneer het gevoel verdwenen is. Komt dit regelmatig voor, duurt de duizeligheid lang of bent u hierdoor gevallen, bespreek dit dan met uw huisarts. Lees ook onze tips over duizeligheid bij het opstaan en het verkleinen van het valrisico.
 

Maak ook de omgeving rond het bed veilig

Een goed bedhulpmiddel is slechts een deel van de oplossing. Juist tijdens een nachtelijk toiletbezoek kunnen slecht licht, losse spullen en glad schoeisel voor gevaarlijke situaties zorgen.
 

Controleer daarom ook de slaapkamer:

• Is er voldoende vrije ruimte naast het bed?
• Liggen er geen snoeren, kleding of losse kleedjes op de looproute?
• Gaat er automatisch of met één eenvoudige handeling licht aan?
• Zijn bril, telefoon en eventueel personenalarm bereikbaar?
• Staan schoenen of pantoffels klaar met een stevige, stroeve zool?
• Kunt u de gordijnen en het raam bereiken zonder ergens overheen te stappen?
• Staat een wandelstok of rollator op een veilige plaats?

Gebruik een rollator nooit als optrekpunt. De rollator kan gaan rijden of kantelen, ook wanneer de remmen erop staan. Kom eerst stabiel overeind en pak de rollator daarna vast.

Goede verlichting kan eveneens verschil maken. Een nachtlampje met bewegingssensor voorkomt dat u in het donker naar een schakelaar hoeft te zoeken. Bij behoefte aan uitgebreidere ondersteuning kunt u ook lezen over slimme verlichting en valdetectie in de slaapkamer.
 

Welk hulpmiddel kunt u het beste kiezen?

Doorloop voor aanschaf deze vijf stappen.
 

1. Beschrijf het probleem zo precies mogelijk

Noteer niet alleen dat opstaan lastig is, maar welke deelbeweging niet lukt. Is het draaien, oprichten, verplaatsen van de benen, zitten of gaan staan?
 

2. Bekijk het bed en het matras

Een hulpmiddel moet passen bij het bedframe, de bedbodem en het matras. Een zacht of zeer dik matras kan bijvoorbeeld invloed hebben op de werking van een bedbeugel.
 

3. Houd rekening met uw eigen kracht

Een bedladder, beenheffer of papegaai vraagt arm- en handkracht. Een oplossing die te zwaar is om te bedienen geeft weinig voordeel en kan nieuwe klachten veroorzaken.
 

4. Probeer het hulpmiddel uit

Test niet alleen of u ermee kunt draaien of zitten. Controleer ook of u veilig op de bedrand kunt blijven zitten en goed kunt gaan staan.
 

5. Controleer de montage regelmatig

Kijk na plaatsing regelmatig of banden nog vastzitten, een beugel niet verschuift en bedverhogers stabiel blijven staan. Controleer dit opnieuw nadat het bed is verplaatst of het matras is omgedraaid.
 

Wanneer is advies van een ergotherapeut verstandig?

Een ergotherapeut kijkt niet alleen naar het hulpmiddel, maar naar de volledige beweging en de inrichting van de slaapkamer. Dat is vooral waardevol wanneer:
 

• meerdere bewegingen moeilijk zijn;
• u onlangs bent gevallen;
• u bang bent om uit bed te komen;
• u weinig kracht of balans heeft;
• een partner of zorgverlener regelmatig moet helpen;
• u niet weet of een bedbeugel veilig geplaatst kan worden;
• dementie, verwardheid of onrust een rol speelt;
• een eerder gekocht hulpmiddel onvoldoende helpt.

De ergotherapeut kan de beweging bij u thuis bekijken en samen met u oefenen. Soms blijkt een andere bewegingstechniek, een steviger matras of een aangepaste bedhoogte al veel verschil te maken.
 

Worden bedhulpmiddelen vergoed?

Eenvoudige hulpmiddelen zoals een beenheffer, bedladder of losse bedbeugel moet u vaak zelf betalen. Een verpleegbed, hoog-laagbed of speciaal matras kan bij een medische noodzaak soms tijdelijk of langdurig in bruikleen worden verstrekt via de zorgverzekering.

De voorwaarden verschillen per hulpmiddel, situatie en zorgverzekeraar. Vraag daarom eerst advies voordat u een kostbaar bed of matras koopt. Meer informatie vindt u in ons overzicht van vergoedingen voor hulpmiddelen en woningaanpassingen.
 

Wanneer moet u medische hulp inschakelen?

Neem contact op met uw huisarts als bewegen in bed plotseling moeilijker wordt of snel achteruitgaat. Doe dit ook bij:

• nieuwe of hevige pijn;
• plotseling krachtsverlies;
• aanhoudende duizeligheid;
• een rood, warm, dik of pijnlijk been;
• gevoelloosheid of tintelingen;
• benauwdheid of pijn op de borst;
• vallen zonder duidelijke oorzaak;
• moeite met bewegen na een val.

Bel direct 112 bij plotselinge verlamming of krachtsverlies aan één kant, een scheve mond, problemen met spreken, ernstige benauwdheid, bewusteloosheid of pijn op de borst.
 

Checklist bedhulpmiddel kiezen

Controleer voor aanschaf of:

• duidelijk is welke beweging ondersteuning nodig heeft;
• het hulpmiddel bij uw kracht en bewegingsmogelijkheden past;
• het geschikt is voor uw bedbodem en matras;
• de maximale belasting voldoende is;
• het stevig en volgens de gebruiksaanwijzing bevestigd kan worden;
• er geen gevaarlijke openingen of spleten ontstaan;
• u veilig op de bedrand kunt blijven zitten;
• u het hulpmiddel bij voorkeur eerst kunt proberen;
• periodieke controle en onderhoud mogelijk zijn;
• u bij twijfel advies heeft gevraagd aan een ergotherapeut.

Tot slot

Het beste bedhulpmiddel is niet het product met de meeste mogelijkheden. Het is de oplossing die precies past bij de beweging waarmee u moeite heeft.

Een glijlaken kan draaien makkelijker maken, terwijl een bedladder ondersteuning geeft bij het oprichten van het bovenlichaam. Een beenheffer helpt bij het verplaatsen van de benen en een passende bedhoogte kan het opstaan aanzienlijk vergemakkelijken.

Let daarbij altijd op stevige montage, voldoende grip en een veilige omgeving rond het bed. Probeer een hulpmiddel bij voorkeur uit en laat bij twijfel de volledige beweging beoordelen. Zo kiest u een oplossing die niet alleen helpt, maar ook prettig en verantwoord te gebruiken is.