Dementie voorkomen: wat kun je wel doen om het risico te verlagen?

Dementie is een ingrijpende aandoening die veel voorkomt op latere leeftijd. Veel mensen vragen zich af: kun je dementie voorkomen? Het eerlijke antwoord is: nee, dementie is niet volledig te voorkomen.

Wat wel kan, is het risico verlagen en het ontstaan mogelijk jaren uitstellen. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat leefstijl, gezondheid en sociale factoren hierbij een belangrijke rol spelen.

In dit artikel lees je wat dementie is, welke factoren het risico beïnvloeden en vooral wat je zelf kunt doen, op elke leeftijd.

 

In het kort:

 

• Dementie is geen normaal onderdeel van ouder worden
  Ouder worden kan betekenen dat je soms wat vergeetachtiger bent, maar dementie ontstaat door ziekteprocessen in de hersenen (zoals Alzheimer of vaatschade). Veel mensen worden oud zonder dementie.

 

• Je kunt dementie niet voorkomen, maar wél het risico verlagen
  Er is geen garantie dat je dementie kunt vermijden (leeftijd en aanleg spelen mee), maar gezonde keuzes kunnen de kans kleiner maken en het begin soms uitstellen.

 

• Ongeveer 40–45% van het risico hangt samen met beïnvloedbare factoren
  Onderzoekers zien dat een groot deel van het dementierisico samenhangt met factoren waar je (deels) invloed op hebt, zoals bloeddruk, bewegen, roken, gehoor, sociaal contact en diabetes.

 

• Gezonde leefstijl, sociale contacten en goede zorg maken verschil
  Bewegen, gezond eten, niet roken, goed slapen en contact met anderen ondersteunen je brein. Daarnaast helpt goede zorg, zoals controle van bloeddruk/cholesterol en behandeling van gehoor- of stemmingsklachten.

 

• Ook op latere leeftijd zijn verbeteringen zinvol
  Het is nooit “te laat”: stoppen met roken, meer bewegen, een gehoorapparaat gebruiken of sociale activiteiten oppakken kan ook op latere leeftijd nog bijdragen aan een gezonder brein en betere kwaliteit van leven.

 

Wat is dementie?

Dementie is een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij de hersenen informatie steeds minder goed verwerken. Bekende vormen zijn Alzheimer, vasculaire dementie en Lewy body dementie. Klachten ontstaan meestal geleidelijk en hebben invloed op geheugen, denken, gedrag en dagelijkse handelingen.

 

Leeftijd is de grootste risicofactor, maar dementie is geen onvermijdelijk gevolg van ouder worden.

Kun je dementie voorkomen?

 

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Lancet Commission en Alzheimer Nederland is dementie niet te voorkomen. Wel blijkt uit onderzoek dat een groot deel van het risico samenhangt met beïnvloedbare factoren.

 

Door hier aandacht aan te besteden kun je:

• de kans op dementie verkleinen
• het ontstaan mogelijk uitstellen
• je hersenen weerbaarder maken

 

 

Beïnvloedbare risicofactoren voor dementie (per levensfase)

Wetenschappers hebben 14 beïnvloedbare risicofactoren vastgesteld die op verschillende momenten in het leven een rol spelen.

 

Jongere leeftijd

Minder opleiding

Onderwijs en blijven leren helpen bij het opbouwen van een cognitieve reserve: een soort buffer waardoor de hersenen beter kunnen omgaan met veroudering of schade.

 

Wat kun je doen?

• Blijf nieuwe dingen leren
• Lees, puzzel of volg een cursus
• Leer een nieuwe vaardigheid of hobby

 

Gehoorverlies

Onbehandeld gehoorverlies vergroot het risico op dementie, onder andere doordat het kan leiden tot sociale isolatie en extra belasting van de hersenen.

 

Wat kun je doen?

• Laat je gehoor regelmatig testen
• Gebruik een gehoorapparaat als dat nodig is
• Blijf actief deelnemen aan gesprekken

 

Hoofdletsel

Ernstig of herhaald hoofdletsel kan het risico op dementie verhogen.

 

Wat kun je doen?

• Draag een helm bij fietsen of sporten
• Voorkom vallen, vooral in en om huis
• Neem een klap op het hoofd altijd serieus

 

Middelbare leeftijd

Hoge bloeddruk

Een langdurig verhoogde bloeddruk kan de bloedvaten in de hersenen beschadigen.

 

Wat kun je doen?

• Laat je bloeddruk controleren
• Beweeg regelmatig en eet gezond
• Volg adviezen van de huisarts

 

Overgewicht

Overgewicht verhoogt de kans op hart- en vaatziekten en diabetes, die ook invloed hebben op de hersenen.

 

Wat kun je doen?

• Streef naar een gezond gewicht
• Combineer beweging met gezonde voeding
• Vraag ondersteuning bij huisarts of diëtist

 

Overmatig alcoholgebruik

Langdurig veel alcohol drinken kan hersencellen beschadigen.

 

Wat kun je doen?

• Beperk alcoholgebruik
• Neem alcoholvrije dagen
• Zoek hulp als minderen lastig is

 

Latere leeftijd

Roken

Roken beschadigt bloedvaten en vermindert de zuurstoftoevoer naar de hersenen.

Wat kun je doen?

• Stoppen met roken heeft op elke leeftijd voordelen
• Maak gebruik van stoppen-met-roken begeleiding

 

Depressie

Depressieve klachten op latere leeftijd hangen samen met een verhoogd risico op dementie.

Wat kun je doen?

• Neem sombere gevoelens serieus
• Bespreek klachten met de huisarts
• Zoek sociale en professionele ondersteuning

 

Sociale isolatie

Weinig sociale contacten en eenzaamheid vergroten het risico op cognitieve achteruitgang.

Wat kun je doen?

• Houd contact met familie en vrienden
• Doe mee aan buurt- of vrijwilligersactiviteiten
• Vraag hulp als sociale contacten lastig zijn

 

Lichamelijke inactiviteit

Te weinig bewegen verhoogt het risico op meerdere aandoeningen die ook het brein beïnvloeden.

Wat kun je doen?

• Beweeg dagelijks, ook licht
• Wandelen, fietsen en tuinieren tellen mee
• Kies beweging die past bij jouw mogelijkheden

 

Diabetes

Langdurig verhoogde bloedsuikers kunnen schade veroorzaken aan bloedvaten in de hersenen.

Wat kun je doen?

• Houd bloedsuikers goed onder controle
• Volg leefstijl- en medicatieadvies
• Werk samen met huisarts of praktijkondersteuner

 

Luchtvervuiling

Langdurige blootstelling aan vervuilde lucht kan ontstekingen in het lichaam en de hersenen veroorzaken.

Wat kun je doen?

 

• Ventileer je woning goed
• Vermijd druk verkeer bij wandelen of fietsen
• Beweeg bij voorkeur in groene omgevingen

 

Slecht zicht

Slecht zicht kan leiden tot minder sociale en mentale activiteit.

 

Wat kun je doen?

• Laat je ogen regelmatig controleren
• Gebruik een bril of hulpmiddelen
• Zorg voor goede verlichting in huis

 

Hoog LDL-cholesterol

Een verhoogd LDL-cholesterol kan leiden tot vernauwing van bloedvaten in de hersenen.

 

Wat kun je doen?

• Eet gezond en vezelrijk
• Beweeg regelmatig
• Bespreek behandeling met de huisarts

 

Wanneer contact opnemen met de huisarts?

Neem contact op bij:

• Aanhoudende geheugenklachten
• Veranderingen in gedrag of persoonlijkheid
• Problemen met dagelijkse handelingen
• Zorgen van jezelf of naasten

 

Vroege bespreking helpt bij passende ondersteuning.

 

Veelgestelde vragen over dementie (FAQ)

Wat is dementie precies?

Dementie is een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij de hersenen informatie steeds minder goed verwerken. Dit leidt tot problemen met geheugen, denken, gedrag en dagelijkse handelingen. De bekendste vorm is de ziekte van Alzheimer.

 

Is dementie hetzelfde als Alzheimer?

Nee. Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie, maar niet de enige. Andere vormen zijn onder andere vasculaire dementie, Lewy body dementie en frontotemporale dementie.

 

Kun je dementie voorkomen?

Nee, dementie is niet volledig te voorkomen. Wel kun je door een gezonde leefstijl en goede zorg het risico verlagen en het ontstaan soms uitstellen.

 

Wat verhoogt het risico op dementie?

Belangrijke risicofactoren zijn onder andere:

• Hoge leeftijd
• Erfelijkheid
• Hoge bloeddruk
• Roken
• Weinig beweging
• Gehoorverlies
• Sociale isolatie

Veel van deze factoren zijn deels beïnvloedbaar.

 

Wat zijn de eerste symptomen van dementie?

Vroege signalen kunnen zijn:

• Vergeetachtigheid die het dagelijks leven beïnvloedt
• Moeite met plannen of overzicht houden
• Veranderingen in gedrag of stemming
• Problemen met taal of oriëntatie

Bij twijfel is het verstandig contact op te nemen met de huisarts.

 

Op welke leeftijd begint dementie?

Dementie komt vooral voor bij mensen boven de 65 jaar, maar kan in zeldzame gevallen ook op jongere leeftijd ontstaan. Dit wordt jongdementie genoemd.

 

Is vergeetachtigheid altijd dementie?

Nee. Af en toe iets vergeten hoort bij het ouder worden. Bij dementie gaat het om toenemende en blijvende problemen die het dagelijks functioneren beïnvloeden.

 

Heeft leefstijl invloed op dementie?

Ja. Onderzoek laat zien dat een gezonde leefstijl het risico op dementie kan verlagen. Beweging, gezonde voeding, niet roken, sociale contacten en mentale uitdaging zijn belangrijk.

 

Helpt bewegen tegen dementie?

Regelmatige beweging verbetert de doorbloeding van de hersenen en ondersteunt cognitieve functies. Dagelijks bewegen kan helpen het risico op dementie te verlagen.

 

Is dementie erfelijk?

Sommige vormen van dementie hebben een erfelijke component, maar in de meeste gevallen spelen meerdere factoren een rol. Erfelijkheid betekent niet dat je zeker dementie krijgt.

 

Kan gehoorverlies leiden tot dementie?

Onbehandeld gehoorverlies verhoogt het risico op dementie. Het kan leiden tot sociale isolatie en extra belasting van de hersenen. Een gehoorapparaat kan helpen dit risico te verkleinen.

 

Heeft voeding invloed op dementie?

Een gezond voedingspatroon, zoals het Mediterrane dieet, wordt in verband gebracht met een lager risico op cognitieve achteruitgang. Wondermiddelen of supplementen zijn niet bewezen effectief.

 

Is dementie te genezen?

Nee, dementie is op dit moment niet te genezen. Behandeling richt zich op het vertragen van klachten en het verbeteren van kwaliteit van leven.

 

Wanneer moet je naar de huisarts bij geheugenproblemen?

Neem contact op met de huisarts bij:

• Aanhoudende geheugenklachten
• Veranderingen in gedrag of persoonlijkheid
• Problemen met dagelijkse handelingen
• Zorgen van jezelf of naasten

 

Hoe snel verloopt dementie?

Het verloop verschilt per persoon en per type dementie. Bij de één verloopt het langzaam over jaren, bij de ander sneller. Goede begeleiding kan het dagelijks functioneren ondersteunen.

 

Wat kunnen mantelzorgers doen bij dementie?

Mantelzorgers kunnen helpen door structuur te bieden, geduldig te zijn en ondersteuning te zoeken. Goede begeleiding en hulpmiddelen maken het mogelijk om iemand langer veilig thuis te laten wonen.

 

Kunnen mensen met dementie thuis blijven wonen?

Ja, veel mensen met dementie kunnen met de juiste ondersteuning langer thuis blijven wonen. Aanpassingen in huis, professionele zorg en mantelzorg spelen daarbij een belangrijke rol.

 

Waar kan ik betrouwbare informatie over dementie vinden?

Betrouwbare informatie is te vinden bij:

• Alzheimer Nederland
• RIVM
• Thuisarts.nl
• Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

 

Tot slot

Dementie is niet te voorkomen, maar we kunnen wél veel doen om het risico te verlagen. Kleine stappen, op elke leeftijd, dragen bij aan een gezonder brein en sluiten aan bij het doel van LangerThuisinHuis.nl: zo lang mogelijk gezond, zelfstandig en met kwaliteit van leven thuis blijven wonen.

 

 

Bronnen

• World Health Organization. Risk reduction of cognitive decline and dementia (2019)
• Livingston et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 Lancet Commission
• RIVM – Dementie en leefstijl
• Alzheimer Nederland – Dementie voorkomen
• Alzheimer’s Association – Dementia Risk Reduction
• Thuisarts.nl – Geheugenproblemen en dementie

 

Voor meer informatie over hoe u vitaal kunt blijven klik hier.