Dementie is een ingrijpende aandoening die veel voorkomt op latere leeftijd. Veel mensen vragen zich af: kun je dementie voorkomen? Het eerlijke antwoord is: nee, dementie is niet volledig te voorkomen.
Wat wel kan, is het risico verlagen en het ontstaan mogelijk jaren uitstellen. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat leefstijl, gezondheid en sociale factoren hierbij een belangrijke rol spelen.
In dit artikel lees je wat dementie is, welke factoren het risico beïnvloeden en vooral wat je zelf kunt doen, op elke leeftijd.
In het kort:
- Dementie is geen normaal onderdeel van ouder worden
Ouder worden kan betekenen dat je soms wat vergeetachtiger bent, maar dementie ontstaat door ziekteprocessen in de hersenen (zoals Alzheimer of vaatschade). Veel mensen worden oud zonder dementie.
- Je kunt dementie niet voorkomen, maar wél het risico verlagen
Er is geen garantie dat je dementie kunt vermijden (leeftijd en aanleg spelen mee), maar gezonde keuzes kunnen de kans kleiner maken en het begin soms uitstellen.
- Ongeveer 40–45% van het risico hangt samen met beïnvloedbare factoren
Onderzoekers zien dat een groot deel van het dementierisico samenhangt met factoren waar je (deels) invloed op hebt, zoals bloeddruk, bewegen, roken, gehoor, sociaal contact en diabetes.
- Gezonde leefstijl, sociale contacten en goede zorg maken verschil
Bewegen, gezond eten, niet roken, goed slapen en contact met anderen ondersteunen je brein. Daarnaast helpt goede zorg, zoals controle van bloeddruk/cholesterol en behandeling van gehoor- of stemmingsklachten.
- Ook op latere leeftijd zijn verbeteringen zinvol
Het is nooit “te laat”: stoppen met roken, meer bewegen, een gehoorapparaat gebruiken of sociale activiteiten oppakken kan ook op latere leeftijd nog bijdragen aan een gezonder brein en betere kwaliteit van leven.
Wat is dementie?
Dementie is een verzamelnaam voor aandoeningen waarbij de hersenen informatie steeds minder goed verwerken. Bekende vormen zijn Alzheimer, vasculaire dementie en Lewy body dementie. Klachten ontstaan meestal geleidelijk en hebben invloed op geheugen, denken, gedrag en dagelijkse handelingen.
Leeftijd is de grootste risicofactor, maar dementie is geen onvermijdelijk gevolg van ouder worden.
Kun je dementie voorkomen?
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Lancet Commission en Alzheimer Nederland is dementie niet te voorkomen. Wel blijkt uit onderzoek dat een groot deel van het risico samenhangt met beïnvloedbare factoren.
Door hier aandacht aan te besteden kun je:
- de kans op dementie verkleinen
- het ontstaan mogelijk uitstellen
- je hersenen weerbaarder maken
Beïnvloedbare risicofactoren voor dementie (per levensfase)
Wetenschappers hebben 14 beïnvloedbare risicofactoren vastgesteld die op verschillende momenten in het leven een rol spelen.
Jongere leeftijd
Minder opleiding
Onderwijs en blijven leren helpen bij het opbouwen van een cognitieve reserve: een soort buffer waardoor de hersenen beter kunnen omgaan met veroudering of schade.
Wat kun je doen?
- Blijf nieuwe dingen leren
- Lees, puzzel of volg een cursus
- Leer een nieuwe vaardigheid of hobby
Gehoorverlies
Onbehandeld gehoorverlies vergroot het risico op dementie, onder andere doordat het kan leiden tot sociale isolatie en extra belasting van de hersenen.
Wat kun je doen?
- Laat je gehoor regelmatig testen
- Gebruik een gehoorapparaat als dat nodig is
- Blijf actief deelnemen aan gesprekken
Hoofdletsel
Ernstig of herhaald hoofdletsel kan het risico op dementie verhogen.
Wat kun je doen?
- Draag een helm bij fietsen of sporten
- Voorkom vallen, vooral in en om huis
- Neem een klap op het hoofd altijd serieus
Middelbare leeftijd
Hoge bloeddruk
Een langdurig verhoogde bloeddruk kan de bloedvaten in de hersenen beschadigen.
Wat kun je doen?
- Laat je bloeddruk controleren
- Beweeg regelmatig en eet gezond
- Volg adviezen van de huisarts
Overgewicht
Overgewicht verhoogt de kans op hart- en vaatziekten en diabetes, die ook invloed hebben op de hersenen.
Wat kun je doen?
- Streef naar een gezond gewicht
- Combineer beweging met gezonde voeding
- Vraag ondersteuning bij huisarts of diëtist
Overmatig alcoholgebruik
Langdurig veel alcohol drinken kan hersencellen beschadigen.
Wat kun je doen?
- Beperk alcoholgebruik
- Neem alcoholvrije dagen
- Zoek hulp als minderen lastig is
Latere leeftijd
Roken
Roken beschadigt bloedvaten en vermindert de zuurstoftoevoer naar de hersenen.
Wat kun je doen?
- Stoppen met roken heeft op elke leeftijd voordelen
- Maak gebruik van stoppen-met-roken begeleiding
Depressie
Depressieve klachten op latere leeftijd hangen samen met een verhoogd risico op dementie.
Wat kun je doen?
- Neem sombere gevoelens serieus
- Bespreek klachten met de huisarts
- Zoek sociale en professionele ondersteuning
Sociale isolatie
Weinig sociale contacten en eenzaamheid vergroten het risico op cognitieve achteruitgang.
Wat kun je doen?
- Houd contact met familie en vrienden
- Doe mee aan buurt- of vrijwilligersactiviteiten
- Vraag hulp als sociale contacten lastig zijn
Lichamelijke inactiviteit
Te weinig bewegen verhoogt het risico op meerdere aandoeningen die ook het brein beïnvloeden.
Wat kun je doen?
- Beweeg dagelijks, ook licht
- Wandelen, fietsen en tuinieren tellen mee
- Kies beweging die past bij jouw mogelijkheden
Diabetes
Langdurig verhoogde bloedsuikers kunnen schade veroorzaken aan bloedvaten in de hersenen.
Wat kun je doen?
- Houd bloedsuikers goed onder controle
- Volg leefstijl- en medicatieadvies
- Werk samen met huisarts of praktijkondersteuner
Luchtvervuiling
Langdurige blootstelling aan vervuilde lucht kan ontstekingen in het lichaam en de hersenen veroorzaken.
Wat kun je doen?
- Ventileer je woning goed
- Vermijd druk verkeer bij wandelen of fietsen
- Beweeg bij voorkeur in groene omgevingen
Slecht zicht
Slecht zicht kan leiden tot minder sociale en mentale activiteit.
Wat kun je doen?
- Laat je ogen regelmatig controleren
- Gebruik een bril of hulpmiddelen
- Zorg voor goede verlichting in huis
Hoog LDL-cholesterol
Een verhoogd LDL-cholesterol kan leiden tot vernauwing van bloedvaten in de hersenen.
Wat kun je doen?
- Eet gezond en vezelrijk
- Beweeg regelmatig
- Bespreek behandeling met de huisarts
Wanneer contact opnemen met de huisarts?
Neem contact op bij:
- Aanhoudende geheugenklachten
- Veranderingen in gedrag of persoonlijkheid
- Problemen met dagelijkse handelingen
- Zorgen van jezelf of naasten
Vroege bespreking helpt bij passende ondersteuning.
